Imperium Osmańskie: sześć wieków panowania w Europie, Azji i Afryce

Od księstwa pogranicznego do stolicy imperialnej

Imperium rozpoczęło się około 1299 roku, gdy Osman I, anatolijski wódz, założył małe księstwo pograniczne, które rozrastało się kosztem słabnącego Imperium Bizantyjskiego. Jego następcy rozszerzali terytoria systematycznie, ale ponieśli poważną porażkę w 1402 roku, gdy środkowoazjatycki podbojca Timur pokonał Osmanów pod Ankarą, wywołując wewnętrzną walkę o władzę znaną jako Międzycarstwownik (1402–1413). Sułtan Mehmed I, pamiętany jako «drugi założyciel» imperium, przywrócił jedność przed swoją śmiercią.

Decydujący moment nadszedł w 1453 roku, gdy Mehmed II kierował podbiciem Konstantynopola, kończąc Imperium Bizantyjskie i dając Osmanom stolicę, którą przemianowano na Stambuł. Położenie miasta nad Bosporhorem, łączące Morze Czarne i Morze Śródziemne, stało się administracyjnym i handlowym sercem imperium, które ostatecznie obejmowało trzy kontynenty.

Złoty wiek pod rządami Sulejmana Wspaniałego

Selim I, który rządził od 1512 do 1520 roku, pokonał dynastię Safawidów w Iranie i podbił Sułtanat Mamlukski, zdobywając kontrolę nad Meką i Medyną i ubiegając się o islamski kalifat. Jego syn, Suleiman I, rządził od 1520 do 1566 roku i uważany jest za najudaniejszego władcę imperium. Wojska Sulejmana zdobyły Belgrad w 1521 roku i Rodos w 1523 roku, a następnie odnieśli zwycięstwo nad Węgrami pod Mohaczem w 1526 roku. Morska potęga Osmańska osiągnęła szczyt podczas tego okresu, zanim Bitwa pod Lepanto w 1571 roku ją zakończyła, zgodnie z World History Encyclopedia.

Rządzenie trzema kontynentami: sułtan, rada i system milleti

Rząd osmański skupiał się wokół sułtana wspieranego przez radę wezyrów, ale codzienne rządy na rozległych i zróżnicowanych terytoriach opierały się na decentralizacji: lokalne elity na Bałkanach, w prowincjach arabskich i Afryce Północnej często utrzymywały swoje własne zwyczaje w zamian za lojalność i dochody podatkowe. Niemuzułmańskie wspólnoty religijne – w tym chrześcijanie prawosławni, Ormianie i Żydzi – były zorganizowane w samorrządowe milleti, które zarządzały własnymi sądami, szkołami i sprawami wewnętrznymi. W XIX wieku reformy Tanzimat z 1839–1876 obiecywały równość i tolerancję religijną w całym imperium, po których nastała krótkotrwała monarchia konstytucyjna w 1876–1878 i drugi okres konstytucyjny od 1908 do 1920 roku, zgodnie z World History Encyclopedia.

Upadek, wojna i koniec sułtanatu

Militarna dominacja Osmańska osłabła po nieudanym oblężeniu Wiednia w 1683 roku, po którym następował Traktat Karłowicki w 1699 roku, zmuszający do znacznych cesji terytorialnych w Europie, zgodnie z World History Encyclopedia. Dalsze straty narastały przez następne dwa wieki: Krym został skutecznie utracony dla Rosji w 1783 roku, Algieria przypadła Francji w 1830 roku, Libia została utracona dla Włoch w 1911 roku, a Wojny bałkańskie 1912–1913 pozbawily pozostałych terytoriów europejskich, zgodnie z World History Encyclopedia i History.com. Źródła różnią się co do czasu uzyskania niepodległości przez Grecję: World History Encyclopedia datuje grecką rewolucję na 1821–1829, natomiast History.com stwierdza, że Grecja uzyskała niepodległość w 1830 roku.

Porażka u boku Niemiec w Pierwszej wojnie światowej doprowadziła do końca imperium. Mustafa Kemal kierował Turecką Wojną o Niepodległość od 1919 do 1923 roku, a 1 listopada 1922 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe głosowało za zniesieniem sułtanatu, odsuwając ostatniego sułtana Mehmeda VI od władzy, zgodnie z artykułem Wikipedii o nim. Mehmed VI opuścił kraj na brytyjskim pancerniku HMS Malaya. World History Encyclopedia oddzielnie datuje formalne zakończenie kalifatu – religijnego tytułu związanego z osmańskim tronem – na 1924 rok, ponieważ następca nosił ten tytuł przez jeszcze około dwa lata. Republika Turcji została proklamowana 29 października 1923 roku.

Architektura i życie codzienne: co zostało

Mistrz architekta imperialnego Mimar Sinana, mianowany głównym architektem imperialnym w 1538 roku, później zaprojektował Meczet Selimiye w Edirnie, zamówiony przez sułtana Selima II i zbudowany w latach 1568–1575. Sinan uważał Meczet Selimiye za swoje największe dzieło, a kompleks został później uznany za Światowe Dziedzictwo UNESCO, zgodnie z TRT World.

Codzienne osmańskie nawyki rozprzestrzeniły się daleko poza granice imperium. Kawa dotarła do Stambułu z Jemenu około lat 50-tych XVI wieku i stała się częścią życia dworskiego za panowania Sulejmana Wspaniałego; po nieudanym oblężeniu Wiednia w 1683 roku porzucone zapasy kawy miały rzekomo wywołać europejski boom, a do 1700 roku Londyn miał około 500 kawiarni, zgodnie z Middle East Eye. Ten sam raport zauważa, że chłonące ręczniki z pętlami z tureckich łaźni, zwane havlu, zostały zindustrializowane przez brytyjską firmę Christy & Sons w latach 50-tych XIX wieku po odkryciu projektu na Wielkim Bazaarze Stambułu, i że luźne tureckie spodnie salvar później wpłynęły na zachodnie 'bloomers'.

Kluczowe okresy w skrócie