چرا طلوع خورشید بر مریخ آبی است: توضیح تصویر ناسا کنجکاوی

در 6 اکتبر 2026، آزمایشگاه پیشرانندگی جت ناسا (JPL) یک عکس پانوراما منتشر کرد که توسط رویبر کنجکاوی گرفته شده و نور خورشید را نشان می‌دهد که بر فراز صخره‌های تراشیده شده توسط باد بر روی مریخ، با رنگ‌های آبی متمایز در پیش‌زمینه، شکسته می‌شود. ناسا می‌گوید که عکس در 11 اگست 2026، ساعت 8:30 صبح وقت محلی مریخ، طی روز مریخی 4,982 از ماموریت، که به آن "سل" می‌گویند، گرفته شده است.

پانوراما ترکیبی از شش فریم است که توسط دوربین ماستکم رویبر کنجکاوی تقریباً یک ساعت بعد از طلوع خورشید گرفته شده است. بر اساس اطلاعات JPL، این عکس عمداً بدون تصحیح توازن سفید که ناسا معمولاً بر روی تصاویر رویبرها اعمال می‌کند، باقی گذاشته شده است، بنابراین ظاهر طبیعی و آبی‌رنگ شده نور صبح اولیه مریخ را حفظ می‌کند به جای رنگ‌های گرمتری که در اکثر عکس‌های منتشر شده مریخ دیده می‌شوند.

آنچه عکس نشان می‌دهد

عکس به سمت تپه‌های فرسوده شده توسط باد که یاردانگز نام دارند، که حدود 10 مایل در امتداد دامنه‌های پایین کوه شارپ، کوهی که ارتفاع آن 3 مایل است و کنجکاوی از سال 2014 در حفره گیل بر آن بالا رفته است، نگاه می‌کند. JPL می‌گوید که دانشمندان دقیقاً نمی‌دانند این لایه چگونه تشکیل شده است، اشاره‌ای به این‌که رنگ آن، شیب لایه‌های سنگی آن، و بافت آن با لایه‌های زیر آن متفاوت است؛ یکی از ایده‌های JPL این است که از خاکستر انباشت شده توسط فوران‌های آتشفشانی باستان تشکیل شده و بعداً توسط باد شکل‌دهی شده است.

انتشار این عکس با یک نقطه عطف دیگر همزمان شد: کنجکاوی اخیراً از 1 کیلومتر افزایش ارتفاع کل بر روی کوه شارپ، بلندترین ارتفاعی که هر رویبر بر روی مریخ بالا رفته است، عبور کرد، بر اساس اطلاعات JPL.

چرا رنگ آسمان بر روی مریخ تغییر می‌کند

منبع علم ScienceABC، با استشهاد به تحقیقات فیزیک جو، توضیح می‌دهد که دانه‌های غبار مریخی حدود 1.5 میکرومتر اندازه دارند - به اندازه‌ای بزرگ، در مقایسه با طول موج نور مرئی، که باعث نوعی انحراف نور به نام پراکندگی می (Mie scattering) به جای پراکندگی ریلی (Rayleigh scattering) که بر آسمان زمین حاکم است، می‌شود. در طول روز، غبار غنی از آهن مریخ نور آبی را بیشتر از نور قرمز پراکنده و جذب می‌کند، و نتیجه آسمان روز مریخ با رنگ بادام‌زمینی آشنای است.

نزدیک طلوع و غروب خورشید، هندسه تغییر می‌کند. نور خورشید باید از امتدادی بسیار طولانی‌تر از جو پر از غبار عبور کند، که نور قرمز را بیشتر در راه صاف می‌کند، درحالی‌که پراکندگی می نور آبی باقی‌مانده را در جهت رو به‌جلو نسبت به یک ناظر متمرکز می‌کند. ScienceABC مدل‌سازی‌هایی را نقل می‌کند که نشان می‌دهد در این جهت رو به‌جلو، نور آبی می‌تواند حدود شش برابر شدت نور قرمز پراکنده شود، و آن را در یک درخشش آبی حول خورشید طالع یا غروب‌کننده متمرکز کند.

بر روی زمین، اثر برعکس عمل می‌کند. جو ما توسط مولکول‌های گاز حاکم است که بسیار کوچک‌تر از طول موج نور هستند، بنابراین پراکندگی ریلی نور آبی را در تمام آسمان روز پراکنده می‌کند. در طلوع و غروب خورشید، نور خورشید مسیری طولانی‌تر را از طریق لایه پایینی جو عبور می‌کند، که بیشتر نور آبی را پراکنده می‌کند و قرمز و نارنجی را که غروب خورشید را در زمین رنگ‌آمیزی می‌کنند، باقی می‌گذارد، بر اساس همان اصول پراکندگی که توسط ScienceABC توصیف شده است.

مقایسه سیارات دیگر

این الگو منحصر به مریخ و زمین نیست. بر اساس مقایسه‌ای که توسط WorldAtlas منتشر شده است، رنگ آسمان هر سیاره بستگی به ضخامت و ترکیب شیمیایی جو آن دارد، نه یک قانون جهانی واحد.

WorldAtlas همچنین توجه می‌دهد که اورانوس آبی به نظر می‌رسد زیرا متان در جو آن نور آبی و سبز را پراکنده می‌کند، درحالی‌که آسمان نپتون به‌طور مشابهی آبی به نظر می‌رسد به دلایلی که محققان به‌طور کامل درباره آن توافق ندارند، احتمالاً مرتبط با تفاوت‌ها در چگالی جو یا توفان‌های قوی‌تر در نپتون.

چرا این عکس اهمیت دارد

فراتر از جاذبه‌ی بصری آن، JPL این عکس را بخشی از مطالعه طولانی‌مدت لایه‌های سنگی کوه شارپ توصیف می‌کند، که دوره‌های اقلیمی مختلف از تاریخ اولیه مریخ را ثبت می‌کنند. دانشمندان قصد دارند مطالعه بیشتری را در پایه واحد یاردانج انجام دهند، که JPL می‌گوید رویبر احتمالاً اطراف سال 2027 به آنجا خواهد رسید، تا فرضیه‌هایی درباره اینکه آیا تپه‌ها از خاکستر آتشفشانی یا رسوبات دیگری که توسط باد منتقل شده‌اند، تشکیل شده‌اند، آزمایش کند.