بابی فیشر در سن هفتاد سالگی: «بازی قرن» از سال ۱۹۵۶ و تأثیر ماندگار او بر شطرنج

هفتاد سال پیش این هفته، در ۱۷ اکتبر ۱۹۵۶، یک نوجوان ۱۳ ساله از بروکلین در باشگاه مارشال شطرنج در نیویورک علیه دونالد بیرن، استاد دانشگاه پنسیلوانیا و استاد بین‌المللی، نشست. بازی‌ای که پس از آن آمد هنوز هم توسط بازیکنان شطرنج در سراسر جهان مورد مطالعه قرار می‌گیرد و معمولاً به سادگی «بازی قرن» شناخته می‌شود.

بازی‌ای که فیشر را به جهان شطرنج معرفی کرد

این بازی بخشی از سومین جام لسینگ جی روزنوالد بود، یک دورۀ دعوتی برای بازیکنان شطرنج نوجوان امیدبخش آمریکایی. بیرن با دفاع گرونفلد شروع کرد. در حرکت ۱۷، فیشر ملکه خود را قربانی کرد، تصمیمی که در آغاز بی‌احتیاط به نظر می‌رسید اما راه را برای غلام، دو فیل و یک پیاده‌اش باز کرد تا موقعیت بیرن را تسخیر کنند. حمله در شاه و مات در حرکت ۴۱ پایان یافت، طبق گزارش وب‌سایت AGI ایتالیایی، که این بازی را به مناسبت هفتادمین سالگرد آن مجدد بررسی کرد.

خبرنگار شطرنج هانس کموخ برای شمارۀ دسامبر ۱۹۵۶ مجلۀ شطرنج ریویو بازی را حاشیه‌نویسی کرد و نام‌ی را که پابرجا ماند به آن داد: «بازی قرن»، همان‌گونه که وب‌سایت ChessBase برای تاریخ شطرنج یادآوری می‌کند. این پیروزی جایزۀ زیبایی دورۀ را کسب کرد.

این پیروزی فیشر را برندۀ دورۀ نساخت. منابع درباب ترتیب دقیق وی در میدان ۱۲ نفری تفاوت کوچکی دارند: AGI گزارش می‌دهد که او در هشتم مشترک شد، Uno Scacchista آن را هشتم تا نهم توصیف می‌کند، و ChessBase آن را از هشتم تا دهم قرار می‌دهد؛ هر سه بر نمرۀ ۴٫۵ از ۱۱ بازی توافق دارند. اما تک بازی علیه بیرن بقیۀ رویداد را پوشش داد و برای دهه‌ها از طریق ستون‌های شطرنج روزنامه و مجلات سفر کرد، طبق ChessBase.

قابل‌توجه اینکه، فیشر این بازی را هنگامی که آنطولوژی خود را گردآوری کرد، «۶۰ بازی خاطره‌انگیز»، منتشر شدۀ سال ۱۹۶۹، شامل نکرد — او قبلاً آن را حاشیه‌نویسی کرده و سال‌ها پیش‌تر جداگانه منتشر کرده بود، طبق گزارش ChessBase.

از نابغه تا قهرمان جهان

بازی بیرن فیشر را بر مسیری سریع قرار داد. در مدت دو سال، در سال ۱۹۵۸، او تا آن زمان جوان‌ترین استاد بزرگ در تاریخ شطرنج شد، علامتی که AGI بدان اشاره می‌کند. مسیر کاری او سوی لحظه‌ای پیش رفت که بیشتر مورخان آن را اوج زندگی رقابتی او می‌دانند: قهرمانی جهانی شطرنج سال ۱۹۷۲ علیه قهرمان دفاع‌کننده بوریس اسپاتسکی از اتحاد جماهیر شوروی.

مسابقه در ریکیاویک، ایسلند برگزار شد، مراسم افتتاحیۀ مسابقه برای ۱ ژوئیۀ ۱۹۷۲ برنامه‌ریزی شده بود، اما فیشر آن را رد کرد در حالی که برای پول جایزه بیشتر و سهمی از حقوق پخش تلویزیون و فیلم درخواست داشت، طبق History.com. او پس از تاخیر دو روزه حاضر شد، در این میان مموّل انگلیسی جیم اسلیتر صندوق جایزه را دو برابر کرد؛ اسپاتسکی سپس اولین بازی را برد، فیشر پس از نزاعات بیشتر دومین را ترک کرد، و بازی در ۱۶ ژوئیه با پیروزی فیشر از سر گرفته شد. فیشر به پیروزی مسابقۀ کلی با نتیجۀ ۱۲٫۵ به ۸٫۵ ادامه داد — هفت پیروزی، سه شکست و یازده تساوی — با رسیدن به نقطۀ تعیین‌کننده در ۱ سپتامبر ۱۹۷۲.

این پیروزی فیشر را اولین آمریکایی قهرمان جهان کرد از زمان ایجاد این عنوان در سال ۱۸۶۶، طبق History.com، و ۲۴ سال سلطۀ متوالی اتحاد شوروی را بر تاج پایان داد. مسابقه وزن جنگ سرد را داشت: خود فیشر آن را توصیف کرد، طبق History.com، به عنوان «جنگ جهان آزاد علیه روس‌های دروغ‌گو، تقلب‌کار و منافق». فیشر در نهایت ۱۵۶,۲۵۰ دلار به اسپاتسکی ۹۳,۷۵۰ دلار کسب کرد.

میراث دوم: بازاندیشی درباب نحوۀ بازی شطرنج

تأثیر فیشر با پیروزی سال ۱۹۷۲ پایان نیافت. پس از یک مسابقۀ دوباره در سال ۱۹۹۲ علیه اسپاتسکی، وی قوانین یک نسخۀ شطرنج را تدوین کرد که برای کاهش نقش آموزش افتتاح حفظی طراحی شد. قوانین در سپتامبر ۱۹۹۳ تدوین شدند و به صورت علنی در ۱۹ ژوئن ۱۹۹۶ در بوئنوس آیرس معرفی شدند، طبق ورودی ویکی‌پدیا درباب این نسخه.

این نسخه، معروف به شطرنج ۹۶۰ یا شطرنج تصادفی فیشر، ترتیب قطعات شروعی را در ردیف عقب تصادفی می‌کند — فیلان را در مربع‌های رنگ متضاد و شاه را بین دو رخ نگاه داشته — که دقیقاً ۹۶۰ موضعیت شروعی ممکن ایجاد می‌کند. هدف، همان‌گونه که فیشر استدلال می‌کرد، این بود که یادگیری افتتاح تحت‌الشعاع را غیرعملی ساخت و بازیکنان را به سوی خلاقیت و محاسبۀ روی صفحه بازگرداند.

این نسخه به رسمیت شناخته شد هنگامی که FIDE، فدراسیون جهانی شطرنج، آن را در سال ۲۰۰۸ به پیوست قوانین رسمی شطرنج اضافه کرد، طبق ویکی‌پدیا. FIDE در سال ۲۰۱۹ اولین قهرمانی جهانی شطرنج ۹۶۰ را تصویب کرد، که توسط ویسلی سو بر ماگنوس کارلسن برده شد؛ هیکاروی ناکامورا عنوان را در سال ۲۰۲۲ برد، و کارلسن دوباره قهرمان در سال ۲۰۲۶ شد.

سه لحظۀ تعریف‌کننده‌ی فیشر

چرا بازی بیرن هنوز هم بهترین بازی قرن نامیده می‌شود

بخشی از شهرت ماندگار این بازی در تضاد بین سن فیشر و عمق ترکیبی که وی یافت نهفتۀ است. بررسی کموخ، استناد شدۀ هم توسط ChessBase و هم AGI، بلوغ موضعی فیشر را با آن از نابغیان زودرسین پیشین مثل پل مورفی و خوسه رائول کاپابلانکا مقایسه کرد. این بازی هنوز هم امروز در آموزش شطرنج به عنوان نمونۀ نحوۀ تبدیل قربانی ماده به حمله‌ای ناپذیرفتنی استفاده می‌شود.