Zrozumienie ruchów artystycznych: od impresjonizmu do modernizmu

Studenci, kolekcjonerzy i odwiedzający galerie często zadają to samo pytanie: co właściwie rozróżnia «impresjonizm» od «modernizmu» i dlaczego historycy sztuki ciągle wymyślają nowe etykiety? Zgodnie z definicjami opublikowanymi przez Tate i Barber Institute of Fine Arts, terminy te nie są ścisłymi kategoriami naukowymi, ale nachodzącymi na siebie grupowaniami, które kuratorzy i krytycy zastosowali do artystów dzielących okres, technikę lub zestaw idei.

Impresjonizm: malowanie światła, a nie szczegółów

Słownik Tate opisuje impresjonizm jako ruch zbudowany wokół malarstwa na otwartym powietrzu i spontanicznej pracy «na miejscu» zamiast pracowania na podstawie szkiców studyjnych, przy czym artyści używają szybkich, przerywanych pędzli do uchwycenia przemijającego charakteru światła naturalnego. Ruch rozwinął się we Francji od wczesnych lat 60. XIX wieku, pionierem był Claude Monet i krąg paryskich malarzy.

Jego pierwsza wystawka grupowa odbyła się w Paryżu w 1874 roku, w której uczestniczyli Monet, Auguste Renoir, Edgar Degas i Paul Cézanne; zgodnie z Tate, miało miejsce siedem kolejnych wystaw aż do 1886 roku. Nazwa ruchu pochodzi z obrazu Moneta «Wrażenie, wschód słońca», którego tytułu krytycy złośliwie zastosowali do całej grupy — etykieta, która się przyjęła. Kluczowe postaci obejmowały również Camille Pissarro, Berthe Morisot i Édouard Manet, a podejście później rozprzestrzeniło się na brytyjskich malarzy, takich jak Walter Richard Sickert.

Postimpresjonizm: od obserwacji do emocji

Barber Institute of Fine Arts zauważa, że «postimpresjonizm» nie ma ustalonej daty początkowej ani końcowej, chociaż instytucje powszechnie umieszczają go między około 1886 a 1905–1906, ze znacznym nakładaniem się z samym impresjonizmem. Termin został ukuty przez krytyka Rogera Frya dla wystawy z 1910 roku w londyńskiej galerii Grafton, a następnie miały miejsce dwie kolejne wystawy tam w 1912 i 1913 roku.

Tam gdzie impresjoniści starali się uchwycić przemijający moment wizualny, postimpresjoniści — wśród nich Paul Cézanne, Vincent van Gogh i Paul Gauguin — zmierzali w stronę osobistych, emocjonalnych lub strukturalnych obaw. Fry podsumował zmianę jako próbę «stworzenia formy; nie naśladowania życia, ale znalezienia równowartości dla życia», zgodnie z Barber Institute.

Kubizm i ekspresjonizm: zerwanie z realistycznym przedstawieniem

Tate opisuje kubizm jako wznoszący się około 1907–1908 przez Pablo Picassa i Georgesa Braque'a, zwykle przypisywany obrazowi Picassa z 1907 roku «Les Demoiselles d'Avignon». Nazwa pochodzi od krytyka Louisa Vauxcellesa, który opisał wystawę Braque'a z 1908 roku w Paryżu jako redukcję form do «zarysów geometrycznych, do kostek». Malarze kubistyczni, w tym Juan Gris, rozbijali przedmioty na nachodzące na siebie płaszczyzny, aby pokazać kilka perspektyw jednocześnie, podkreślając płaskość płótna nad iluzjonistyczną głębią. Tate określa dwa okresy: Kubizm analityczny (około 1908–1912), charakteryzujący się surowym, stonowanymi kompozycjami, i Kubizm syntetyczny (około 1912–1914), który wykorzystywał jaśniejsze kolory i kolaże z materiałów, takich jak gazeta.

Ekspresjonizm, według Tate, ukształtował się na początku XX wieku w Niemczech, pod wpływem postimpresjonistycznych malarzy, takich jak Van Gogh i Edvard Munch. Skupiał się na subiektywnej emocji i wewnętrznym doświadczeniu, a nie na realistycznym przedstawieniu, zorganizowany wokół grup, w tym Die Brücke (Most) i Der Blaue Reiter (Błękitny Jeździec). Kluczowe postacie wymieniane przez Tate obejmują Ernsta Ludwiga Kirchnera, Vasilego Kandinskiego i Oskara Kokoszkę, pracujących z intensywnym, nienaturalnym kolorem i zniekształconymi formami.

Modernizm: termin parasolowy

Tate definiuje modernizm jako szeroki ruch w zachodniej sztuce, architekturze i projektowaniu, który świadomie odrzucił przeszłość jako model dla współczesnej sztuki, nabierając tempa od wczesnego XX wieku i stając się dominującą ideą w instytucjach sztuki do lat 60. XX wieku. Jego słownik umieszcza kubizm, fauwizm, suprematyzm, konstruktywizm, De Stijl i surrealizm pod tym parasolkiem, wraz z późniejszym rozwojem minimalizmu i sztuki abstrakcyjnej.

Tate zauważa, że sztuka modernistyczna generalnie dzieli trzy cechy: odrzucenie historii i wartości konserwatywnych, takich jak realistyczne przedstawienie; eksperymentowanie z formą, często zmierzające w stronę abstrakcji; i nacisk na materiały, techniki i proces. Wiele modernistycznych ruchów było również związanych z utopijnymi ambicjami społecznymi lub politycznymi dotyczącymi postępu. Do lat 60. XX wieku krytyk Clement Greenberg sformułował wpływową, węższą teorię malarstwa modernistycznego — pozycję, która później wywołała reakcję znaną jako postmodernizm, zgodnie z Tate.

Dlaczego te etykiety mają znaczenie

Żaden z tych terminów nie był z góry ustalony przez samych artystów; zarówno Tate, jak i Barber Institute pokazują, że nazwy takie jak «impresjonizm», «kubizm» i «postimpresjonizm» pochodziły z uwag krytyków lub późniejszych wyborów kuratorskich, czasami mających na celu zniewagę. Dla czytelników próbujących umieścić obraz w kontekście, praktyczne podejście to zadanie trzech pytań wyciągniętych z tych źródeł: kiedy został wykonany, jaką technikę czy ideę formalną priorytetyzuje i czy odrzuca, czy buduje na ruchu, który go poprzedzał.