Tradycje naturalnego farbowania: Jak kultury zamieniały rośliny, owady i ślimaki na kolor

Do połowy lat 1800. wszystkie farbniki tekstylne pochodziły ze źródeł naturalnych — owadów, korzeni lub minerałów — a ich produkcja była trudna i droga, według wystawy bibliotek Smithsonian poświęconej historii koloru. Pojawienie się farbników syntetycznych w drugiej połowie XIX wieku zakończyło tysiące lat zależności od tych pracochłonnych naturalnych procesów, ale podstawowe techniki nigdy nie zniknęły. Przetrwały w warsztatach rzemieślniczych, kolekcjach muzealnych i odnowionym zainteresowaniu zrównoważoną produkcją tekstylną.

Błękit z liścia: indygo w Indiach i Japonii

W Indiach indygo wydobywa się z liści rośliny Indigofera przed jej kwitnięciem, zgodnie z magazynem Garland. Liście są maczane w wodzie i mieszane, aby uwolnić niebieską ciecz; osad jest następnie filtrowany, prasowany w ciasta i suszony do przechowywania i handlu. Dowody farbowanych tkanin na subkontynencie indyjskim datują się na drugie tysiąclecie p.n.e. w Moenjo-Daro, a ślady indygo zostały również znalezione w egipskich grobach z późnego wieku brązu, donosi magazyn Garland. W okresie kolonialnym Bengalia stała się głównym ośrodkiem produkcji indygo pod rządami brytyjskimi, zanim farbniki syntetyczne wyprzedziły naturalny handel pod koniec XIX wieku.

Japonia opracowała odrębną tradycję indygo zbudowaną wokół fermentacji, a nie prostego moczenia. Według Japan Travel, japońska roślina indygo (Persicaria tinctoria) jest zbierana, a jej liście są fermentowane przez około trzy miesiące, aby wyprodukować sukumo, materiał bazowy do farby. Artyści następnie mieszają sukumo z drewnianym popiołem, sake i otrębiami pszenicy, aby stworzyć alkaliczne środowisko, które aktywuje mikroorganizmy potrzebne do rozwoju koloru — proces znany jako fermentacja łuża. Farbowanie indygo w prefekturze Tokushima, historycznie oznaczone jako 'Awa-ai', datuje się na prawie 800 lat, a region stał się głównym producent indygo w Japonii, z ponad 2000 farmerów zaangażowanych w okresie szczytowej produkcji, stwierdza Japan Travel.

Czerwień z korzeni i owadów

Czerwone farby w różnych kulturach pochodziły z dwóch bardzo różnych źródeł: korzeni roślin i owadów. W Indiach, donosi magazyn Garland, czerwień maderska pochodzi z korzeni Rubia cordifolia, zbieranych, gdy roślina ma dwa do pięciu lat, a następnie czyszczonych i mielonych na proszek. Szelak, bursztynowa farba, pochodzi z żywicy wydzielanej przez owady szelaku (Kerria lacca i Laccifer lacca); słowo 'szelak' pochodzi ze sanskrytu 'laksha', oznaczającego 100 000 — odniesienia do liczby owadów potrzebnych do produkcji.

W Andach koszenila — owad łuskowaty żyjący na kaktusach opuncji — produkowała jeden z najcenniejszych czerwonych w historii. Zgodnie z Andean Textile Arts, koszenila (Dactylopius coccus) pochodziła z andyjskich regionów współczesnego Peru, Argentyny i Boliwii, a jej używanie jako farby pochodzi z co najmniej 2300 p.n.e., z dowodami w tkankach z okresu Nazca znalezionych w Paracas, Peru. Społeczności andyjskie opracowały techniki łączące lokalną wodę, naturalne kryształy ałunu i kwas cytrynowy, aby zmienić wynikające barwy, a koszenila była wystarczająco cenna, aby być włączoną do systemów trybów i podatków za panowania Inków, informuje organizacja.

Po przybyciu Hiszpanów do Ameryki koszenila stała się głównym towarem eksportowym. Andean Textile Arts stwierdza, że do 1557 roku Hiszpania eksportowała około 50 000 funtów koszenili rocznie do Europy, czyniąc ją drugim co do wartości eksportem imperium po srebrze i dając Hiszpanii monopol na farbnik, który trwał ponad 150 lat. Peru pozostaje dzisiaj światowym liderem w produkcji koszenili, eksportując ponad 420 ton rocznie, zgodnie z tym samym źródłem.

Purpura z morza

Niektóre z najrzadszych naturalnych farb pochodziły z życia morskiego. Wystawa bibliotek Smithsonian zwraca uwagę, że ślimaki morskie znajdujące się na całym świecie były kłute lub zgniatane, aby wydzielić substancję używaną do purpurowej farby już w 1570 p.n.e., i że tysiące ślimaków było potrzebnych do pokolorowania jednej szaty — czyniąc purpurową farbę bardziej wartościową niż srebro przez wieki i ograniczając jej użycie głównie do royalności. Wystawa wskazuje również na żywą kontynuację tej praktyki: tkacze Mixtec w Oaxaca, Meksyk, nadal barwią lokalnie uprawianą bawełnę, używając naturalnych farb, w tym rzadkiej purpury zwanej tixinda, wyekstrahowanej z mięczaka Plicopurpura pansa.

Dlaczego te techniki wciąż się liczą

Naturalne farby były powiązane z lokalną ekologią — konkretnymi roślinami, owadami lub minerałami dostępnymi w regionie — co pomogło nadać tradycjom tekstylnym ich wyraźne tożsamości regionalne, jak zaznaczają biblioteki Smithsonian i magazyn Garland opisując swoje odpowiadające studium przypadku. Techniki takie jak belichowanie, gdzie ałun lub inne substancje są używane do mocowania koloru do włókna, i farbowanie rezystancyjne, gdzie części tkaniny blokowane są przed absorpcją farby w celu utworzenia wzorów, pozostają fundamentalnymi metodami naturalnego farbowania opisanymi w opisie Garland praktyki indyjskiej tkactwa. Współczesni artyści w Oaxaca, Tokushima i Andach nadal używają metod historycznych, w niektórych przypadkach do turystyki rzemiosła i ochrony dziedzictwa, a w innych jako część trwającej produkcji komercyjnej, takiej jak przemysł eksportu koszenili Peru.