Aziz Sancar: tureckο-amerykański biochemik, laureat Nagrody Nobla z chemii 2015

Aziz Sancar to tureckο-amerykański biochemik i biolog molekularny, znany z opisu naprawy przez ekscyzję nukleotydów — procesu, w którym komórki usuwają DNA uszkodzony przez promieniowanie ultrafioletowe i inne czynniki. W 2015 roku dzielił Nagrodę Nobla z chemii ze szwedzkim badaczem Tomasem Lindahlem i amerykańskim biochemikiem Paulem Modrichem. Zgodnie z artykułem o Sancarze w tureckiej Wikipedii, ta nagroda była uznaniem badań, które wyjaśniły, jak komórki naprawiają uszkodzony DNA i zachowują informacje genetyczne.

Od Savur do kariery w biologii molekularnej

Zgodnie ze stroną biograficzną na sancar.org, Sancar urodził się 8 września 1946 roku w Savur, mieście w prowincji Mardin w Turcji. Ukończył wydział lekarski Uniwersytetu Stambułskiego w 1969 roku i praktykował medycynę w Turcji przez dwa lata, zanim przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie uzyskał stopień PhD z biologii molekularnej na Uniwersytecie Teksasu w Dallas w 1977 roku, jak podano na tej samej stronie.

Na stronie Korporacji Carnegie w Nowym Jorku poświęconej laureatom Sancar jest cytowany opisem swojego pochodzenia rodzinnego.

Po ukończeniu pracy doktorskiej Sancar pracował jako pracownik naukowy w medycynie Yale University od 1977 do 1982 roku, zgodnie z sancar.org. Następnie w 1982 roku dołączył do Katedry Biochemii i Biofizyki Uniwersytetu Północnej Karoliny w Chapel Hill, data potwierdzona zarówno przez profil UNC o nim, jak i przez Comprehensive Cancer Center UNC Lineberger. Obecnie pełni funkcję profesora biochimii i biofizyki imienia Sary Graham Kenan na Wydziale Medycyny UNC.

Odkrycie mechanizmu naprawy DNA

Badania Sancara wyjaśniły naprawę przez ekscyzję nukleotydów, proces biologiczny, w którym specjalizowane białka lokalizują uszkodzony fragment DNA, usuwają go i zastępują poprawnie syntezowanym segmentem. Zgodnie z ogłoszeniem nagrody dla Sancara z UNC Lineberger, jego laboratorium również odkryło, że lek chemioterapeutyczny cisplatyna zabija komórki raka częściowo poprzez zakłócenie tej samej ścieżki naprawy ekscyzji, a jego grupa opublikowała przełomowe badanie z 1996 roku szczegółowo opisujące naprawę ekscyzji DNA człowieka.

Jego badania wykroczyły poza mechanizmy naprawy do wewnętrznych zegarów biologicznych organizmu. Zgodnie z profilem Sancara w UNC Health z 2025 roku, jego laboratorium również zidentyfikowało białka kryptochromu, które pomagają regulować rytmy dobowe, a niedawno pracowało nad biochemicznym podejściem do leczenia guzów mózgu.

Nagroda Nobla z chemii 2015

Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznała Nagrodę Nobla z chemii 2015 wspólnie Lindahlowi, Modrichowi i Sancarowi, uznając każdego za niezależną pracę przez wiele dziesięcioleci nad komplementarnymi mechanizmami naprawy DNA, jak podsumowano w artykule o Sancarze w tureckiej Wikipedii. Na stronie Sancara w serwisie Korporacji Carnegie przytaczane jest oświadczenie Komitetu Nobla, że odkrycia «zwiększyły nasze zrozumienie tego, jak działa żywa komórka, przyczyn raka i procesów starzenia».

Zamiast zatrzymać nagrodę pieniężną, Sancar i jego żona Gwendolyn wykorzystali nagrodę w wysokości 310 000 dolarów do założenia Fundacji Aziza i Gwen Sancar, która wspiera turecko-amerykańską wymianę kulturalną i tureckich studentów na UNC Chapel Hill, zgodnie ze stroną Korporacji Carnegie. Z osobna artykuł tureckiej Wikipedii mówi, że Sancar przekazał swój medal Nobla i certyfikat do Muzeum Atatürka w Ankarze, mówiąc, że droga do nagrody została wyznaczona przez rewolucję edukacyjną Atatürka w Turcji.

Uznanie i trwająca praca

Sancar stał się pierwszym tureckο-amerykańskim naukowcem wybranym do Narodowej Akademii Nauk USA w 2005 roku, zgodnie ze stroną biograficzną Korporacji Carnegie, która również odnotowuje jego członkostwo w Narodowej Akademii Medycyny. W lutym 2020 roku UNC Lineberger wręczył mu Nagrodę Wybitnych Badań Raka imienia Hymana L. Battle'a za rok 2019, w wysokości 25 000 dolarów, uznającą badania raka w UNC Chapel Hill.

Zgodnie z profilem UNC Health z października 2025 roku, Sancar w wieku 79 lat pozostawał aktywnym profesorem, przeszkolił ponad 35 doktorantów i ponad 55 pracowników nauki przez około cztery dekady pracy w UNC. Ten sam profil mówi, że nadal prowadzi zajęcia z biologii molekularnej i przyznaje zasługi swojego zespołu laboratoryjnego za odkrycia przypisywane jemu.

• Opisał naprawę przez ekscyzję nukleotydów, ścieżkę, którą komórki wykorzystują do usuwania DNA uszkodzonego promieniowaniem UV
• Odkrył, że lek przeciwrakowy cisplatyna zakłóca tę samą ścieżkę naprawy ekscyzji w komórkach nowotworowych
• Współodkrył białka kryptochromu, które pomagają regulować wewnętrzny zegar biologiczny organizmu
• Opublikował przełomowe badanie z 1996 roku szczegółowo opisujące naprawę ekscyzji DNA człowieka
• Pracował nad mapowaniem miejsc naprawy DNA w całym ludzkim genomie w celu zidentyfikowania podatności raka