Nobel Ödülü: Bir Dinamit Servetinin Dünyanın En Prestijli Bilim Ödülünü Nasıl İnşa Ettiği

Dinamiti icat eden İsveçli kimyager ve sanayici Alfred Nobel, son vasiyetini 27 Kasım 1895'te Paris'teki İsveç-Norveç Kulübü'nde imzaladı. Araştırma referans hizmeti EBSCO'ya ve ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından yayımlanan tarihsel bir değerlendirmeye göre Nobel, servetinin yaklaşık %94'ünü, çalışmaları insanlığa en büyük faydayı sağlamış kişilere verilecek yıllık ödüllere ayırmış ve kazananların seçiminde milliyetin bir faktör olmaması konusunda açıkça talimat vermiştir.

Tartışmalı bir vasiyetten ilk törene

Nobel, 10 Aralık 1896'da İtalya'nın San Remo kentinde hayatını kaybetti. EBSCO'nun tarihsel özetine göre vasiyeti hemen akrabaları tarafından itiraza uğradı ve yasal ikametgâhı ile planın geçerliliğiyle ilgili anlaşmazlıklar işlemleri yıllarca geciktirdi. Nobel Vakfı, yasal itirazlar çözülene kadar resmi olarak 1900 yılına kadar kurulamadı ve ilk Nobel Ödülleri, Nobel'in ölümünün beşinci yıldönümü olan 10 Aralık 1901'de verildi.

Nobel'in vasiyeti beş alan belirlemişti: fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve barış. Ayrıca her ödülü belirli bir kuruma atamıştı; NIH değerlendirmesi ve Wikipedia'nın da tarif ettiği bu yapıya göre fizik ve kimya ödül sahiplerini İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi seçer, tıp ödül sahibini Karolinska Enstitüsü'ndeki Nobel Kurulu seçer, edebiyat ödülünü İsveç Akademisi belirler ve Stockholm'de değil Oslo merkezli olan Norveç Nobel Komitesi Barış Ödülü'nü verir.

Bir merkez bankasının eklediği altıncı ödül

Ekonomi bilimleri, Nobel'in asıl vasiyetinin bir parçası değildi. İsveç'in merkez bankası Sveriges Riksbank, bu ödülü idare eden İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'ne (KVA) göre, kendi 300. yıldönümünü kutlamak amacıyla 1968'de bu ödülü oluşturdu. Ödülün tam adı olan 'Alfred Nobel Anısına Ekonomi Bilimleri Sveriges Riksbank Ödülü', onu beş orijinal Nobel Ödülü'nden resmi olarak ayrı tutar; ancak KVA, kazananının diğerleriyle birlikte Ekim ortasında açıklandığını ve aynı 10 Aralık törende onurlandırıldığını belirtir.

Sayılarla ödülün ölçeği

On iki on yılı aşan süre boyunca ödüller, yeni ve test edilmemiş bir miras olmaktan çıkıp bilim, edebiyat ve diplomasideki en dikkatle takip edilen tanınma biçimi haline geldi. İngilizce Wikipedia'nın Nobel Vakfı verilerine dayanan özetine göre, 1901 ile 2026 yılları arasında 1.018 kişi ve kuruluşa toplam 633 ödül verilmiştir; mevcut nakit ödül, Barış Ödülü dışında -ki bu ödül kuruluşlara da verilebilir- en fazla üç kişi arasında paylaştırılmak üzere tam ödül başına 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1,22 milyon dolar) olarak belirlenmiştir.

Gecikmeler, göz ardı edilenler ve tanınmanın politikası

Scientific American'ın Nobel'le ilgili gerçekleri derlediği makale, büyük keşiflerin tanınmak için genellikle on yıllar beklediğini belirtiyor; makale, tipik olarak 20 ile 30 yıl arasında bir süreden bahsederken, Peyton Rous'un tümör virüsleri üzerindeki çalışmasının onurlandırılmasının yaklaşık 50 yıl sürdüğünü aktarıyor. Aynı yazı, Adolf Hitler'in Nazi hükümeti altında üç Alman kimyagerin ödüllerini kabul etmesini yasakladığını; ancak savaş sona erdikten sonra bu kimyagerlerin madalya ve diplomayı nakit ödül olmadan aldıklarını hatırlatıyor.

Scientific American'a göre Nobel Vakfı, 1970'lerde kabul ettiği bir kuralla genel olarak ölümden sonra ödül vermeyi yasaklamaktadır. 2011 yılında immünolog Ralph Steinman'ın, ölümünden üç gün sonra -açıklamadan önce gerçekleşen bu ölümden komite habersizken- ödül sahibi ilan edilmesi bir istisna oluşturdu; komite onun öldüğünü bilmiyordu ve ödülü geçerli kabul etti.

Temsiliyet de dengesiz olmuştur. NIH'in tarihsel değerlendirmesi, 1943'ten bu yana Fizyoloji veya Tıp ödülü sahiplerinin %70'inden fazlasının doğuştan veya vatandaşlığa geçmiş ABD vatandaşı olduğunu belirtiyor; bu durum ülkenin araştırma alanındaki büyüyen üstünlüğünü yansıtırken, DNA'nın yapısının anlaşılmasına kristalografi çalışmalarıyla katkıda bulunan Rosalind Franklin gibi etkili bazı bilim insanları ise hiçbir zaman tanınmadı.

Ödül her Ekim ayında neden haberlerde

Nobel komiteleri her yılın ödül sahiplerini sabit bir sonbahar takvimine göre açıklar. Nobel odaklı bir açıklama derlemesine göre 2026 için sıralama şöyle: Fizyoloji veya Tıp 5 Ekim'de, Fizik 6 Ekim'de, Kimya 7 Ekim'de, Edebiyat 8 Ekim'de, Barış Ödülü Oslo'da 9 Ekim'de ve Ekonomi Bilimleri Stockholm'de 12 Ekim'de açıklanacak. Tüm ödül sahipleri, Nobel'in ölüm yıldönümü olan 10 Aralık'taki törenlerde resmi olarak onurlandırılır.