سنت‌های رنگ‌آمیزی طبیعی: چگونه فرهنگ‌ها گیاهان، حشرات و حلزون‌ها را به رنگ تبدیل کردند

تا اواسط قرن نوزدهم، تمام رنگ‌های منسوجی از منابع طبیعی می‌آمدند — حشرات یا ریشه‌ها یا معادن — و تولید آنها سخت و پرهزینه بود، به گفتهٔ نمایشگاه کتابخانه‌های اسمیتسونیان درباره‌ی تاریخ رنگ. ورود رنگ‌های مصنوعی در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم پایان هزاره‌ای سال از وابستگی به این فرآیندهای طبیعی فشردهٔ نیروی کار را نشان داد، اما تکنیک‌های بنیادی هرگز ناپدید نشدند. آنها امروز در کارگاه‌های حرفی، مجموعه‌های موزه و علاقهٔ احیاشدهٔ به تولید منسوجات پایدار باقی می‌مانند.

آبی از یک برگ: نیل در هند و ژاپن

در هند، رنگ نیل از برگ‌های گیاهٔ Indigofera قبل از گل دادن استخراج می‌شود، به گفتهٔ مجلهٔ Garland. برگ‌ها در آب خیس می‌شوند و به حرکت درمی‌آیند تا مایعی آبی آزاد شود؛ سپس رسوب صاف می‌شود، در کیک فشرده می‌شود و برای نگهداری و تجارت خشک می‌شود. شواهدی از منسوج رنگی شده در شبه‌قارهٔ هند به هزارهٔ دوم پیش از میلاد در موهنجو‌داراو بازمی‌گردد، و آثاری از نیل نیز در مقبرهٔ مصری دورهٔ برنز دیر‌رس یافت شده است، همان‌گونه که مجلهٔ Garland گزارش می‌دهد. در دورهٔ استعماری، بنگال به مرکز اصلی تولید نیل تحت سلطهٔ بریتانیایی تبدیل شد قبل از آنکه رنگ‌های مصنوعی تجارتٔ طبیعی را در اواخر قرن نوزدهم جایگزین کنند.

ژاپن یک سنتٔ متفاوت نیل را توسعه داد که بر تخمیر بیش‌تر از خیسی ساده بنا شده بود. به گفتهٔ Japan Travel، گیاهٔ نیل ژاپنی (Persicaria tinctoria) برداشت می‌شود و برگ‌های آن برای تقریباً سه ماه تخمیر می‌شود تا سوکومو، مادهٔ پایهٔ رنگ، تولید شود. هنرمندان سپس سوکومو را با خاکستر چوب، ساکه و سبوس گندم مخلوط می‌کنند تا محیطی قلیایی ایجاد کنند که ریزموجود‌های زندهٔ لازم برای توسعهٔ رنگ را فعال کند — فرآیندی که به نام تخمیرٔ قلیایی شناخته می‌شود. رنگ‌آمیزیٔ نیل در بخشٔ توکوشیما، که تاریخی‌اً "Awa-ai" نام‌گذاری شده است، به تقریباً 800 سال پیش برمی‌گردد، و منطقه منتج اصلی ژاپن برای نیل شد، با بیش از 2000 کشاورز در اوجِ تولید، همان‌گونه که Japan Travel بیان می‌کند.

قرمز از ریشه‌ها و حشرات

رنگ‌های قرمز در فرهنگ‌های مختلف از دو منبع بسیار متفاوت می‌آمدند: ریشهٔ گیاه و حشرات. در هند، مجلهٔ Garland گزارش می‌دهد، رنگ قرمز madder از ریشه‌های Rubia cordifolia استخراج می‌شود، زمانی که گیاه دو تا پنج سال قدیم باشد برداشت می‌شود، سپس تمیز و پودر می‌شود. Lac، یک رنگ بادامی، از رزین تفرزه شدهٔ حشراتٔ lac (Kerria lacca و Laccifer lacca) می‌آید؛ کلمهٔ "lac" از "laksha" سانسکریت، به معنی 100،000 است — اشاره‌ای به تعدادِ حشراتی که برای تولید لازم است.

در آندس، کوچینیل — حشرهٔ پوسته‌ای که بر روی کاکتوسِ صبارِ خاردار زندگی می‌کند — یکی از بسیاری‌ترین قرمزهای تاریخ را تولید کرد. به گفتهٔ Andean Textile Arts، کوچینیل (Dactylopius coccus) در مناطقٔ آندسی در پرو، آرژانتین و بولیوی امروزی سرچشمه گرفت، و استفادهٔ آن به عنوان رنگ به حداقل 2300 سال پیش بازمی‌گردد، با شواهدی در منسوج دورهٔ Nasca که در Paracas، پرو یافت شد. جوامعٔ آندسی تکنیک‌هایی توسعه دادند که آب محلی، کریستال‌های سفالِ طبیعی و اسیدِ سیتریک را ترکیب می‌کردند تا سایه‌های حاصل را متغیر کنند، و کوچینیل به اندازه‌ای با ارزش بود که در سیستم‌های باج و مالیات تحت حکومتٔ اینکا گنجانده شود، همان‌گونه که سازمان گزارش می‌دهد.

پس از ورود اسپانیایی‌ها به آمریکا، کوچینیل یک کالهٔ صادراتی اساسی شد. Andean Textile Arts بیان می‌کند که تا سال 1557، اسپانیا تقریباً 50،000 پوند کوچینیل سالانه به اروپا صادر می‌کرد، آن را دومین صادراتٔ ارزشمند امپراطوری بعد از نقره قرار می‌داد و به اسپانیا انحصارِ رنگ را می‌داد که بیش از 150 سال ادامه یافت. پرو امروز بزرگ‌ترین تولید‌کنندهٔ جهانی کوچینیل است، سالانه بیش از 420 تن صادر می‌کند، به گفتهٔ همان منبع.

بنفش از دریا

برخی از نادرترین رنگ‌های طبیعی از حیاتِ دریایی می‌آمدند. نمایشگاه کتابخانه‌های اسمیتسونیان اشاره می‌کند که حلزون‌های دریایی در سراسر جهان فروسوی شدند یا له شدند تا ماده‌ای برای رنگ بنفش از سال 1570 پیش از میلاد تفریز شود، و هزاران حلزون برای رنگ کردن یک گون لازم بود — رنگ بنفش را بیش‌تر از نقره برای قرن‌ها ارزشمند می‌کرد و تا حد زیادی استفاده‌اش را به سلطنت‌کاران محدود می‌کرد. نمایشگاه همچنین به تداومِ زندهٔ این عمل اشاره می‌کند: بافندگانِ Mixtec در Oaxaca، مکزیک، هنوز هم پنبه محلی را با رنگ‌های طبیعی رنگ می‌کنند، شامل یک بنفش نادری به نام tixinda استخراج‌شده از نرم‌تنِ Plicopurpura pansa.

چرا این تکنیک‌ها هنوز اهمیت دارند

رنگ‌های طبیعی به بوم‌شناسیِ محلی مرتبط بودند — گیاهان، حشرات یا معادنِ خاصی که در منطقه‌ای موجود بودند — که کمک کرد تا سنت‌های منسوجی هویت‌های منطقه‌ای مشخصی داشته باشند، همان‌گونه که هم کتابخانه‌های اسمیتسونیان و هم مجلهٔ Garland در توصیفِ مطالعاتِ موردی خود بر این نکته تأکید می‌کنند. تکنیک‌هایی چون mordanting، جایی که سفال یا مواد دیگر برای ثابت کردن رنگ بر روی فیبر استفاده می‌شوند، و resist-dyeing، جایی که بخش‌هایی از منسوج از جذب رنگ برای ایجادِ الگو باز می‌مانند، روش‌های بنیادی در رنگ‌رزی طبیعی باقی می‌مانند که در حسابِ عملِ منسوج هندی توسط مجلهٔ Garland توصیف شده‌اند. هنرمندانِ معاصر در Oaxaca و Tokushima و آندس در استفاده از روش‌های تاریخی ادامه می‌دهند، در برخی موارد برای گردشگریِ حرفی و حفاظت میراث، و در موارد دیگر به عنوان بخشی از تولیدِ تجاری مستمر، نظیر صنعتِ صادراتِ کوچینیل پرو.