Rewolucja francuska: przyczyny, kluczowe wydarzenia i trwały wpływ globalny

Rewolucja francuska rozgrywała się we Francji w latach 1789–1799, obalając wieki absolutnej monarchii i przywilejów feudalnych. Zgodnie z przeglądem tego okresu na Wikipedii, zamieszki wyrosły z poważnego kryzysu finansowego państwa, nierównego opodatkowania i systemu politycznego niezdolnego do samoreformy, i zakończyły się przewrotem Napoleona Bonaparte'a 18 Brumaire'a 9 listopada 1799 roku.

Co spowodowało rewolucję

Do 1788 roku około połowa dochodów państwowych Francji przeznaczana była na obsługę długu, według Wikipedii, która również zauważa, że zbieranie podatków było niespójne w różnych regionach, a szlachta i duchowieństwo były w dużej mierze zwolnione z podatków, podczas gdy mieszczanie i chłopi ponosili najcięższy ciężar. History.com dodaje, że udział Francji w rewolucji amerykańskiej, w połączeniu z wydatkami króla Ludwika XVI, jeszcze bardziej obciążyły finansy królestwa.

Trudności ekonomiczne pogłębiły kryzys finansowy. Zgodnie z Wikipedią recesja gospodarcza, która rozpoczęła się w 1785 roku, wraz ze słabymi zbiorami w 1787 i 1788 roku, doprowadziła do wzrostu bezrobocia i cen żywności w czasach, gdy populacja Francji i klasa średnia się rozwijały. History.com podobnie wskazuje na suszę, choroby bydła i gwałtownie rosnące ceny chleba jako źródła masowego rozpaczy wśród chłopów i pracowników miast w miesiącach poprzedzających rewolucję.

Próby reform wielokrotnie utknęły. History.com zauważa, że główny kontroler finansów Charles Alexandre de Calonne zaproponował powszechny podatek gruntowy w 1786 roku, ale Wikipedia wyjaśnia, że takie środki zostały zablokowane przez regionalne ciała sądowe znane jako Parlamenty, zmuszając Ludwika XVI do zwołania Stanów Generalnych — tradycyjnego zgromadzenia duchowieństwa, szlachty i mieszczaństwa — po raz pierwszy od 1614 roku.

Kluczowe wydarzenia, 1789–1799

Stany Generalne zebrały się w Wersalu 5 maja 1789 roku. 17 czerwca 1789 roku reprezentanci Trzeciego Stanu (mieszczaństwo) ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym, a 20 czerwca 1789 roku złożyli Przysięgę na Kortach Tenisowych, zobowiązując się nie rozchodzić się, aż Francja otrzyma nową konstytucję, zgodnie z History.com i Wikipedią.

14 lipca 1789 roku paryżanie szturmowali twierdzę Bastylii, symbol władzy królewskiej; History.com opisuje cel tłumu jako zdobycie prochu i broni. Zgromadzenie Narodowe zniosło feudalizm i powinności pańszczyźniane w Augustowskich dekretach z 4 sierpnia 1789 roku, a 26 sierpnia 1789 roku przyjęło Deklarację praw człowieka i obywatela.

Według oficjalnej strony prezydentury Francji (Élysée.fr), 17 artykułów Deklaracji zostało poddanych pod głosowanie między 20 a 26 sierpnia 1789 roku i ratyfikowanych przez Ludwika XVI 5 października 1789 roku. Opierała się na Deklaracji Niezależności Stanów Zjednoczonych i filozofii Oświecenia, ogłaszając, że «ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w prawach» i ustanawiając wolność, własność, bezpieczeństwo i prawo do oporu wobec ucisku jako prawa naturalne, obok podziału władzy.

Pozycja monarchii jeszcze bardziej się pogorszyła po nieudanej próbie ucieczki Ludwika XVI, znanej jako Ucieczka do Varennes, 20–21 czerwca 1791 roku, co, według Wikipedii, podkopało wiarygodność króla. Rewolucyjna Francja weszła w wojnę z mocarstwami europejskimi od kwietnia 1792 roku, a 10 sierpnia 1792 roku insurekcja obaliła monarchię; Pierwsza Republika została proklamowana w następnym miesiącu. Ludwik XVI został stracony gilotynią 21 stycznia 1793 roku.

Terror w latach 1793–1794, nadzorowany przez Komitet Bezpieczeństwa Publicznego pod przywództwem takich postaci jak Maximilien Robespierre, zaznaczył najbardziej gwałtowną fazę rewolucji. Źródła podają różne liczby: History.com stwierdza, że ponad 17 000 ludzi zostało formalnie sądzonych i straconych, podczas gdy Wikipedia podaje około 16 000 ludzi straconych przez Trybunał Rewolucyjny. Terror zakończył się Reakcją Termidoru w lipcu 1794 roku, która doprowadziła do upadku i egzekucji Robespierre'a.

Bardziej umiarkowany rząd Dyrektorium przejął władzę od listopada 1795 roku, ale niestabilność polityczna się utrzymywała. 9 listopada 1799 roku (18 Brumaire'a w kalendarzu rewolucyjnym) Napoleon Bonaparte przejął władzę w przewrocie, ustanawiając Konsulat i, zdaniem większości źródeł historycznych cytowanych przez History.com i Wikipedię, kończąc rewolucję.

Trwały wpływ globalny

Deklaracja praw człowieka i obywatela przetrwała zawirowania, które po niej nastąpiły. Élysée.fr stwierdza, że chociaż konkurencyjne deklaracje pojawiły się w 1793 i 1795 roku, tekst z 1789 roku stał się wersją autorytatywną, tworząc podstawę francuskich konstytucji z 1852, 1946 i 1958 roku, i wpływając na podobne dokumenty praw na terenie Europy i Ameryki Łacińskiej w XIX wieku. To samo źródło wyśledzwa Powszechną Deklarację Praw Człowieka (1948) i Europejską Konwencję Ochrony Praw Człowieka (1950) bezpośrednio do Deklaracji z 1789 roku.

Poza granicami Francji historyk Donald Sassoon, piszący dla Literary Hub, przywołuje kolegę-historyka Immanuela Wallersteina opisującego rewolucję jako «wydarzenie o znaczeniu światowo-historycznym» i obserwację historyczki Lynn Hunt, że ustanowiła szablony dla «partii, ideologii, dyktatorów, ruchów masowych» później podążanych przez ruchy socjalistyczne i komunistyczne w XX wieku. Sassoon zauważa, że francuski trójkolorowy projekt flagi został później przyjęty przez ruchy nacjonalistyczne we Włoszech, Niemczech, Belgii, Węgrzech i Meksyku, a piosenki rewolucyjne takie jak «La Marseillaise» były wykonywane przez ruchy tak odległe jak anarchiści z Chicago powiązani z incydentem Haymarket z 1886 roku i rosyjskie orkiestry wojskowe upamiętniające obalenie cara w 1917 roku.

W samej Francji Wikipedia zauważa, że rewolucja jest powszechnie uważana przez historyków za początek nowoczesnej ery politycznej, skończyła feudalizm, przeniósła władzę od Kościoła katolickiego do państwa i ustanowiła suwerenność ludową i rząd konstytucyjny jako zasady organizacyjne — idee, na które później powoływały się ruchy za demokracją na terenie Europy i Ameryki Łacińskiej, i wydarzenia takie jak rewolucja haitańska.

Dlaczego rewolucja jest wciąż studiowana

Rewolucja jest nauczana globalnie, ponieważ stworzyła trwałe szablony instytucjonalne — pisane konstytucje, deklaracje praw i nowoczesne państwo narodowe — jednocześnie ilustrując, jak zmiana rewolucyjna może eskalować w przemocy, jak widać w Terrorze. Napięcie między jej ideałami założycielskimi wolności i równości a jej gwałtownymi fazami pozostaje głównym powodem, dla którego historycy i nauczyciele wciąż do niej wracają.