Katastrofa zapory Vajont: 63 lata później – nowe badania ponownie analizują, jak osunięcie gruntu z 1963 roku zabiło tysiące ludzi

Zapora Vajont, położona na granicy między regionami Veneto i Friuli-Venezia Giulia na północnym wschodzie Włoch, została ukończona w 1959 roku. Zgodnie z włoską krajową służbą ochrony cywilnej, była uważana za najistotniejszy projekt inżynierski kraju w zakresie produkcji energii elektrycznej w tym czasie, jednak została zbudowana bez odpowiedniego uwzględnienia geologicznej niestabilności stoków wokół zbiornika wodnego utworzonego poniżej góry Toc.

W nocy z 9 na 10 października 1963 roku masa skały i ziemi o objętości około 270 milionów metrów sześciennych oddzieliła się od północnego zbocza góry Toc i zesunęła się do zbiornika wodnego w ciągu mniej więcej minuty, według służby ochrony cywilnej. Woda wypartej o objętości około 50 milionów metrów sześciennych wylała się nad zaporę i spłynęła do doliny Piavego.

Liczba ofiar

Fala zniszczyła miasto Longarone i uszkudziła wioski Erto i Casso, które były położone bliżej samego zbiornika wodnego. Służba ochrony cywilnej i włoskie wydanie CittaNuova potwierdzają liczbę 1917 ofiar śmiertelnych, z czego około 400 nigdy nie zostało znalezionych. Niektóre źródła angielskojęzyczne omawiające rocznicę powołują się na szersze szacunki sięgające około 2000 lub więcej ofiar śmiertelnych, odzwierciedlające niepewność co do ofiar, które nigdy nie zostały formalnie zidentyfikowane.

Co mówią nowe badania na temat zawału

63. rocznica w tym roku zbiegła się z nowymi pracami naukowymi na temat przyczyn zawału zbocza. Według CittaNuova, Włoski Krajowy Instytut Oceanografii i Geofizyki Eksperymentalnej (OGS) w Trieście, pracujący wspólnie z Uniwersytetem w Parmie, zaprezentował nowe wyniki 7 października 2026 roku, twierdząc, że osunięcie gruntu nie było pojedynczym zdarzeniem, ale składało się z dwóch bloków skalnych różnego składu, które poruszały się z różnymi prędkościami.

Zgodnie z tym wyjaśnieniem, drugi, szybciej poruszający się blok skutecznie naciskał na wodę, która już była podniesiona przez wejście pierwszego bloku do zbiornika wodnego, wzmacniając falę, która ostatecznie przeszła przez zaporę, zgodnie z raportem CittaNuova na temat badań OGS i Uniwersytetu w Parmie.

Kontrowersyjna elektrownia w pobliżu zapory

Rocznica wznowiła również lokalny spór dotyczący proponowanej podziemnej elektrowni wodnej w pobliżu zapory. Według włoskiego wydania IlNordest, firma zwana Welly Red zaproponowała urządzenie o szacunkowym koszcie około €12 milionów, które będzie wykorzystywać spadek wody o wysokości 123 metrów poniżej zapory do wyprodukowania szacunkowo 13,3 miliona kilowatogodzin rocznie, przy czym konstrukcja ma pozostać ukryta wewnątrz góry.

IlNordest informuje, że projekt podzielił społeczności doliny: Erto i Casso, położone powyżej zapory, na ogół go poparły jako źródło lokalnego rozwoju gospodarczego, podczas gdy Longarone, położone poniżej zapory, i szersza prowincja Belluno sprzeciwiały się mu, powołując się na obawy dotyczące roli obiektu jako pomnika. Wydanie informuje, że decyzja regionalna z czerwca 2026 roku zwolniła projekt z pełnej oceny wpływu na środowisko, po czym grupy, w tym "Vajont, il futuro della memoria", złożyły odwołania do włoskiego regionalnego sądu administracyjnego (TAR) we wrześniu i październiku 2026 roku, kwestionując tę decyzję.

Zaburzony pomnik

CittaNuova również informowała o aktach wandalizmu związanych z pamięcią o katastrofie: w połowie września 2026 roku nieznane osoby usunęły małą statuę Madonny, wraz z tablicami pamiątkowymi i rejestrem szczytu, ze szczytu Croda Granda w gminie Gosaldo w prowincji Belluno. Statua została pierwotnie wydobyta z łożyska rzeki Piave po katastrofie z 1963 roku przez wolontariuszy z Fossalty di Piave i umieszczona na szczycie jako pomnik; CittaNuova informuje, że została później znaleziona w wąwozie i wymagała operacji helikoptera do odzyskania.