Bilim İnsanları Volkanik Patlamaları Nasıl Tahmin Ediyor ve Toplumları Önceden Nasıl Uyarıyor

Bu konu neden haberlerde

1883 Krakatoa patlamasının ardından Java ile Sumatra arasındaki Sunda Boğazı'nda yükselen volkanik ada Anak Krakatau, Al Jazeera'ya göre 6 Eylül 2026 Cumartesi günü büyük bir patlama üretti ve bunu 8 Eylül Salı sabahı en az üç patlama daha takip etti.

Kül, Java ve Sumatra genelinde kritik havalimanı altyapısını kapladı. Jakarta'nın ana havalimanı Soekarno-Hatta Uluslararası Havalimanı dahil beş havalimanı kapandı ve ekipler pistlerdeki ve tesislerdeki külü temizledikten sonra Salı günü yeniden açıldı; Al Jazeera bu bilgiyi aktardı. Endonezya Ulaştırma Bakanı Dudy Purwagandhi, önce kargo uçaklarının seferlere başladığını, yolcu uçaklarının ise kontrolleri beklediğini söyledi.

Al Jazeera, bu kesintinin 340.000'den fazla yolcuyu ve yaklaşık 2.900 uçuşu etkilediğini bildirdi. Endonezya Jeoloji Ajansı Başkanı Lana Saria, etkinin önceki Anak Krakatau patlamalarına kıyasla daha küçük olduğunu ancak izlemenin sürdürüleceğini söyledi.

Bir volkanın patlamadan önceki uyarı işaretlerini okumak

ABD Jeolojik Araştırma Kurumu'nun (USGS) Volkan Tehlikeleri Programı, tahmin için birbirini tamamlayan iki yaklaşım tanımlıyor. Uzun dönemli değerlendirmeler, bir volkanın geçmiş patlamalarının büyüklüğünü, sıklığını ve tarzını kataloglayarak temel tehlike seviyesini belirliyor. Kısa dönemli tahmin ise aynı volkanın sakin olduğu dönemdeki davranışından gerçek zamanlı sapmaları izliyor.

• Sismik hareketlilik: USGS'e göre küçük depremlerin sürüler halinde gelmesi, sıklığının değişmesi veya konumlarının kayması, yer altında magma veya sıvı hareketine işaret edebilir.
• Yer deformasyonu: USGS, magma biriktikçe oluşan şişme veya çökmenin yerden ve havadan tespit edilebildiğini söylüyor.
• Gaz emisyonları: USGS'e göre gaz çıkışının niteliğindeki veya hızındaki değişimler, gaz kaybeden magmaya işaret ediyor.
• Termal ve uydu görüntüleme: Anak Krakatau'nun kendi izleme kayıtlarında görüldüğü gibi, ısı anomalileri ve krater sıcak noktaları da saha ziyaretleri arasında uzaktan takip ediliyor.

USGS, volkanların genellikle diğer birçok doğal tehlikeden daha uzun bir uyarı aşaması sunduğunu söylüyor. Tahminciler, olası huzursuzluk senaryolarını ve bunların olasılıklarını dallanan diyagramlarla gösteren olasılıksal 'olay ağaçları' kullanıyor; bunlar yeni izleme verileri geldikçe sürekli güncelleniyor ve külün, piroklastik akışların veya lahar'ların nasıl yayılabileceğine dair fiziksel ve sayısal modellerle birlikte uygulanıyor.

Endonezya'nın dört seviyeli alarm sistemi uygulamada

Endonezya Jeoloji Ajansı (PVMBG), Liputan6'nın aktardığına göre volkanları dört alarm seviyesine göre değerlendiriyor: Seviye I, Normal, artan faaliyet göstermeyen sıradan dalgalanmaları kapsıyor; Seviye II, Waspada, artan faaliyetin ilk belirtilerinin gözlemlendiği veya kaydedildiği, olası bir patlamanın ise ancak krater çevresindeki alanı tehdit ettiği durumu gösteriyor; Seviye III, Siaga, gözlemlenebilir bir faaliyet artışının veya patlamanın henüz yerleşim alanlarını tehdit etmeden krater çevresini tehdit ettiği durumlarda uygulanıyor; Seviye IV, Awas ise gözlemlenebilir bir faaliyet artışının veya patlamanın volkan çevresindeki yerleşim alanlarını tehdit ettiği durumlarda kullanılıyor. Liputan6, aynı seviyenin farklı volkanlarda farklı gerçek dünya tehlikeleri anlamına gelebileceğini ve uyarıların Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı tarafından yayınlanıp bölgesel yönetimler aracılığıyla iletildiğini belirtiyor.

Anak Krakatau'nun kendi kayıtları sistemi işlerken gösteriyor. Volkan izleme sitesi The Watchers'a göre PVMBG, o gün yaşanan ve zirveden yaklaşık 200 metre yükseğe kül bulutu gönderen bir patlamanın ardından 2 Temmuz 2026 tarihinde yerel saatle 16:30'da (09:30 UTC) volkanı Seviye II'den Seviye III'e yükseltti. The Watchers'ın bildirdiğine göre 16 Haziran–2 Temmuz döneminde cihazlar 740 ekshalasyon depremi, 247 düşük frekanslı deprem ve 520 hibrit veya çok fazlı deprem kaydetti; bu arada uydular 1 Haziran'dan itibaren yükselen kükürt dioksit çıkışını ve termal anomalileri, 10 Haziran'dan itibaren de krater sıcak noktalarını tespit etti. Yetkililer, etkin krater çevresinde 3 kilometrelik bir dışlama bölgesi belirledi.

The Watchers, Anak Krakatau'nun neden ek bir dikkatle izlendiğini de belirtiyor: 22 Aralık 2018'deki bir yamaç çökmesi, batı Java ve güney Sumatra kıyılarında 437 kişinin ölümüne yol açan bir tsunamiyi tetikledi; bu nedenle bu volkandaki patlamalar, standart kül ve kütle fırlatma uyarılarının yanı sıra ayrı tsunami tehlikesi kontrollerini de devreye sokuyor.

Uçakları külden korumak

Yere dayalı alarm seviyeleri bir volkana yakın insanları koruyor, ancak kül bulutları herhangi bir dışlama bölgesinin çok daha ötesine ulaşıyor. Wikipedia'ya göre Anchorage, Buenos Aires, Darwin, Londra, Montreal, Tokyo, Toulouse, Washington ve Wellington'daki dokuz bölgesel Volkanik Kül Tavsiye Merkezi (VAAC), dünyayı kendi aralarında bölüşüyor ve bir patlama havacılığı tehdit ettiğinde uydu görüntüleri, yer ve pilot raporları ile kül yayılım modellerinden faydalanarak tavsiyeler yayınlıyor.

Tokyo VAAC'ını işleten Japonya Meteoroloji Ajansı (JMA), süreci daha ayrıntılı tarif ediyor: Tahminciler, JMA'nın küresel hava durumu modelinden alınan rüzgâr verilerini bir volkanik kül taşınım modeline aktararak bir bulutun 6, 12 ve 18 saat sonra nerede olacağını öngörüyor; ardından kül uydu görüntülerinde görünür kaldığı sürece en az altı saatte bir —normalde 00, 06, 12 ve 18 UTC'de— tavsiyeler yayınlıyor, koşullar hızla değiştiğinde ise daha sık yayın yapıyor. JMA'ya göre bu tavsiyeler havayollarına, havacılık otoritelerine ve meteorolojik gözlem ofislerine ulaşıyor; bu kuruluşlar da pilotların güvendiği uçuş planlama uyarılarını hazırlamak için bunları kullanıyor.

Bu uluslararası havacılık uyarı katmanı, PVMBG'nin yer alarm seviyelerinden ayrı ama onunla birlikte işliyor; ikisi birlikte, seyrek nüfuslu bir adadaki patlamanın nasıl olup da yüzlerce kilometre ötedeki havalimanlarında yüz binlerce yolcuyu mahsur bırakabildiğini açıklıyor — tam olarak Eylül 2026'da Jakarta'nın Soekarno-Hatta havalimanında yaşandığı gibi.