Czarna śmierć: jak czuma z XIV wieku przekształciła cywilizację światową

Czarna śmierć była pandemią dżumy, która rozprzestrzeniła się na tereny Azji, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Europy w połowie XIV wieku. Według World History Encyclopedia, choroba została spowodowana przez bakterię Yersinia pestis, przenoszoną przez pchły na gryzoniach, chociaż naukowcy rozważają również ludzkie pasożyty, takie jak wszy, jako możliwych wektorów. Między 1347 a 1352 rokiem zabiła około 25–30 milionów ludzi samej w Europie, zgodnie z tym samym źródłem, podczas gdy History.com podaje zakres 25–50 milionów europejskich zgonów w tym samym okresie — około połowy populacji kontynentu według niektórych szacunków.

Pochodzenie i rozprzestrzenianie się

World History Encyclopedia stwierdza, że czuma powstała w Azji Środkowej i dotarła do Europy przez Krym, rozprzestrzeniając się szlakami handlowymi na Morze Czarne. Oś czasu History.com śledzi wybuch w Mongolii w 1346 roku, prawdopodobnie przechodzący od świstaka do człowieka, zanim dotarł do regionu Morza Czarnego poprzez siły mongolskie. Genueńskie statki handlowe są powszechnie cytowane jako wektor rozprzestrzeniający się z Krymu do Morza Śródziemnego.

History.com donosi, że port Morza Czarnego w Kafie w 1347 roku opuścili zarażeni ludzie statkami; jeden statek, który dotarł do Konstantynopola, był związany z stratami do 90 procent populacji tego miasta. Choroba dotarła na Sycylię w październiku 1347 roku, rozprzestrzeniła się na włoskie Półwysep i Francję do listopada 1347 roku, a drugi szczep przybył do Genui w styczniu 1348 roku, zgodnie z History.com. Stamtąd przesunęła się na północ i zachód: Anglia została osiągnięta w czerwcu 1348 roku, Walia w kwietnia 1349 roku i Skandynawia w lipcu 1349 roku przez zarażony angielski statek przybijający w Norwegii. Wybuch ostatecznie obejmował terytoria od Morza Śródziemnego do Grenlandii, zgodnie z History.com.

Poza Europą: Bliski Wschód i Afryka Północna

Pandemia nie ograniczała się do Europy. Zgodnie z wpisem Wikipedia o Czarnej śmierci na Bliskim Wschodzie, czuma dotarła do Aleksandrii jesienią 1347 roku, do Damaszku latem 1348 roku i do Kairu we wrześniu 1348 roku. Kairo straciło około 200 000 ludzi, mniej więcej jedną trzecią jego populacji, podczas gdy w regionie Asyjut na południu Egiptu liczba zarejestrowanych podatników spadła z 6000 do zaledwie 116.

Choroba nawróciła się w Egipcie 58 razy między 1347 a 1517 rokiem, zgodnie z tym samym źródłem. Powtarzające się wybuchy zmniejszyły dochody podatkowe i pozwoliły systemom irygacyjnym ulec degeneracji, co z kolei zmniejszyło produkcję rolniczą — spadek, z którego Sułtanat Mamelucki nigdy w pełni się nie wyzdrowiał, stwierdzono w tekście. Jak w Zachodniej Europie, urbańscy rzemieślnicy w tym regionie zyskali przewagę negocjacyjną ze względu na niedobór siły roboczej.

Praca, wynagrodzenia i upadek feudalizmu

Masowa śmiertelność wstrząsnęła gospodarką pracy średniowiecznej Europy. Analiza World History Encyclopedia skutków czumy wskazuje, że przy milionach zmarłych, praca rolnicza stała się rzadka, a chłopi — poprzednio powiązani z ziemią swoich panów z niewielką mocą negocjacyjną — stali się wartościowi. Panowie nie mogli już utrzymywać majątków, karmić swoich gospodarstw domowych lub zbierać dziesięcin bez pracy chłopów, co dało przeżyjącym pracownikom możliwość żądania wyższych wynagrodzeń i lepszego traktowania.

Próby elity odwrócenia tych zysków poprzez przepisy sumptuary i ograniczenia wynagrodzeń spowodowały niepokoje, w tym bunt chłopski w 1358 roku we Francji, powstania cechów w 1378 roku i Powstanie Chłopów w 1381 roku w Londynie, według World History Encyclopedia. Te powstania nie przywróciły starego porządku; źródło stwierdza, że władza feudalna została trwale osłabiona w wyniku.

Zmiany społeczne, religijne i genderowe

World History Encyclopedia donosi, że tradycyjny autorytet religijny był wstrząśnięty, gdy duchowieństwo umierało w dużych liczbach wraz z ogólną populacją, podważając twierdzenia Kościoła do ochrony duchowej. Ten okres również widział wzrost ruchu Flagellantów, którego członkowie praktykują publiczną samobicze i, w niektórych przypadkach, byli związani z atakami na społeczności marginalizowane.

Społeczności żydowskie w całych Niemczech, Austrii i Francji stanęły w obliczu gwałtownych prześladowań, fałszywie oskarżane o spowodowanie czumy poprzez rzekome trwanie studni, zgodnie z World History Encyclopedia. Papież Klemens VI wstawił się za społeczności żydowskie, ale wielu uciekło do Polski i Europy Wschodniej. Oś czasu History.com osobnie zauważa, że czuma wywołała masakry dotykające 210 społeczności żydowskich.

Przy szczególnie wysokiej śmiertelności mężczyzn w niektórych regionach, World History Encyclopedia stwierdza, że kobiety zyskały rozszerzone możliwości posiadania ziemi, prowadzenia biznesu, przystępowania do cechów i wyboru partnerów małżeńskich — zyski, które utrzymały się nawet po późniejszych próbach przywrócenia wcześniejszych norm płciowych.

Dlaczego czuma ostatecznie ustąpiła

Według World History Encyclopedia, pierwsza fala pandemii przebiegła do 1352 roku, ponieważ liczba podatnych ludzi w dotkniętych obszarach spadła. Późniejsze wybuchy trwały przez wieki, ale ulepszone warunki sanitarne i praktyki kwarantanny stopniowo zmniejszyły ich nasilenie. Populacja Europy, zgodnie z tym samym źródłem, nie wróciła do poziomów sprzed 1347 roku aż około 1550 roku.

W Egipcie, z kolei, wpis Wikipedia o Czarnej śmierci na Bliskim Wschodzie zauważa, że powtarzające się nawroty do 1517 roku uniemożliwiły długoterminowe ożywienie gospodarcze obserwowane w częściach Zachodniej Europy, przyczyniając się do długotrwałego upadku Sułtanatu Mameluckiego.