Kara Ölüm, 14. yüzyılın ortalarında Asya, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Avrupa'yı kasıp kavuran bir veba pandemisiydi. World History Encyclopedia'ya göre hastalık, kemirgenler üzerindeki pirelerin taşıdığı Yersinia pestis bakterisinden kaynaklanıyordu; ancak araştırmacılar artık bit gibi insan parazitlerinin de olası taşıyıcılar olabileceğini düşünüyor. Aynı kaynağa göre 1347 ile 1352 yılları arasında sadece Avrupa'da tahmini 25 ila 30 milyon kişi hayatını kaybetti; History.com ise aynı dönemde Avrupa'daki ölümlerin 25 ila 50 milyon arasında olduğunu, bazı tahminlere göre bunun kıtanın nüfusunun yaklaşık yarısına denk geldiğini belirtiyor.
Kökeni ve Yayılışı
World History Encyclopedia, vebanın Orta Asya'da ortaya çıktığını ve ticaret yolları üzerinden Karadeniz'e, ardından Kırım yoluyla Avrupa'ya ulaştığını belirtiyor. History.com'un kronolojisi ise salgının kökenini 1346 yılında Moğolistan'a dayandırıyor; hastalığın muhtemelen dağ sıçanlarından insanlara bulaştığını ve ardından Moğol kuvvetleri aracılığıyla Karadeniz bölgesine ulaştığını söylüyor. Cenevizli ticaret gemileri, hastalığı Kırım'dan Akdeniz'e taşıyan araç olarak sıklıkla gösteriliyor.
History.com, Karadeniz limanı Kefe'de enfekte olmuş insanların 1347 yılında gemiyle kaçtığını bildiriyor; İstanbul'a ulaşan bir geminin, o şehrin nüfusunun %90'ına kadarının kaybına bağlandığı aktarılıyor. Hastalık, History.com'a göre Ekim 1347'de Sicilya'ya ulaştı, Kasım 1347'de İtalya anakarası ve Fransa'ya yayıldı ve ikinci bir tür Ocak 1348'de Cenova'ya ulaştı. Buradan kuzeye ve batıya hareket etti: İngiltere'ye Haziran 1348'de, Galler'e Nisan 1349'da ve enfekte bir İngiliz geminin Norveç'e demirlemesiyle İskandinavya'ya Temmuz 1349'da ulaştı. History.com'a göre salgın sonunda Akdeniz'den Grönland'a kadar uzanan bir bölgeyi kapsadı.
Avrupa'nın Ötesi: Orta Doğu ve Kuzey Afrika
Pandemi Avrupa ile sınırlı kalmadı. Wikipedia'nın Orta Doğu'da Kara Ölüm maddesine göre veba, 1347 sonbaharında İskenderiye'ye, 1348 yazında Şam'a ve Eylül 1348'de Kahire'ye ulaştı. Kahire'nin, nüfusunun kabaca üçte birine denk gelen yaklaşık 200.000 kişiyi kaybettiği bildiriliyor; Mısır'ın güneyindeki Esyut bölgesinde ise kayıtlı vergi mükellefi sayısı 6.000'den sadece 116'ya düştü.
Aynı kaynağa göre hastalık, 1347 ile 1517 yılları arasında Mısır'da 58 kez tekrar ortaya çıktı. Tekrarlanan salgınlar vergi gelirlerini azalttı ve sulama sistemlerinin bozulmasına yol açtı; bu da tarımsal üretimi düşürdü - madde, Memlük Sultanlığı'nın bu düşüşten hiçbir zaman tam olarak toparlanamadığını belirtiyor. Batı Avrupa'da olduğu gibi, bölgedeki kentli zanaatkârlar da emek kıtlığı nedeniyle pazarlık gücü kazandı.
Emek, Ücretler ve Feodalizmin Çözülüşü
Kitlesel ölümler, Orta Çağ Avrupası'nın emek ekonomisini altüst etti. World History Encyclopedia'nın vebanın etkilerine ilişkin analizi, milyonlarca kişinin ölmesiyle tarımsal işgücünün kıtlaştığını ve daha önce derebeylerinin topraklarına bağlı olup çok az pazarlık gücüne sahip olan köylülerin değerli hâle geldiğini belirtiyor. Derebeyleri, köylü emeği olmadan topraklarını sürdüremez, hanehalklarını besleyemez ya da öşür toplayamaz hâle geldi; bu durum hayatta kalan işçilere daha yüksek ücret ve daha iyi muamele talep etme gücü verdi.
World History Encyclopedia'ya göre, elitlerin lüks tüketim yasaları ve ücret tavanları yoluyla bu kazanımları tersine çevirme girişimleri huzursuzluğa yol açtı; bunlar arasında 1358'de Fransa'da bir köylü ayaklanması, 1378'de lonca ayaklanmaları ve 1381'de Londra'daki Köylü Ayaklanması vardı. Bu ayaklanmalar eski düzeni geri getirmedi; kaynak, feodal otoritenin bu süreç sonunda kalıcı olarak zayıfladığını belirtiyor.
Toplumsal, Dini ve Toplumsal Cinsiyet Değişimleri
World History Encyclopedia, din adamlarının genel nüfusla birlikte büyük sayılarda ölmesi sonucunda geleneksel dini otoritenin sarsıldığını ve bunun Kilise'nin ruhani koruma iddialarını zayıflattığını bildiriyor. Bu dönemde ayrıca, üyeleri kamusal öz-ceza pratikleri uygulayan ve bazı durumlarda ötekileştirilmiş topluluklara yönelik saldırılarla bağlantılı olan Flagellant (Kendini Kırbaçlayanlar) hareketinin yükselişine de şahit olundu.
World History Encyclopedia'ya göre Almanya, Avusturya ve Fransa'daki Yahudi toplulukları, vebanın sebebi olarak asılsız biçimde kuyuları zehirlemekle suçlanarak şiddetli zulme uğradı. Papa VI. Clement, Yahudi toplulukları adına araya girdi, ancak birçoğu Polonya ve Doğu Avrupa'ya kaçtı. History.com'un kronolojisi ayrıca vebanın, 210 Yahudi topluluğunu etkileyen katliamları tetiklediğini belirtiyor.
Bazı bölgelerde erkek ölüm oranının özellikle yüksek olmasıyla birlikte, World History Encyclopedia kadınların toprak sahibi olma, iş kurma, loncalara katılma ve evlilik eşlerini seçme konusunda daha geniş olanaklar kazandığını belirtiyor - bu kazanımlar, daha sonra eski toplumsal cinsiyet normlarını geri getirme girişimlerine rağmen kalıcı oldu.
Kara Ölüm: Başlıca Bölgesel Ölüm Rakamları| Bölge/Şehir | Tahmini Etki | Kaynak |
|---|
| Avrupa (genel) | 25-50 milyon ölüm, nüfusun yaklaşık %30-50'si | World History Encyclopedia / History.com |
|---|
| İstanbul | %90'a kadar nüfus kaybı aktarılıyor | History.com |
|---|
| Floransa | 85.000 sakinden yaklaşık 50.000'i öldü | World History Encyclopedia |
|---|
| Kahire | Yaklaşık 200.000 ölüm, nüfusun kabaca üçte biri | Wikipedia (Orta Doğu'da Kara Ölüm) |
|---|
| Esyut bölgesi, Mısır | Vergi mükellefi sayısı 6.000'den 116'ya düştü | Wikipedia (Orta Doğu'da Kara Ölüm) |
|---|
Veba Sonunda Neden Geri Çekildi
World History Encyclopedia'ya göre pandeminin ilk dalgası, etkilenen bölgelerde hastalığa açık kişi sayısının azalmasıyla 1352'ye kadar seyrini tamamladı. Sonraki salgınlar yüzyıllarca sürmeye devam etti, ancak gelişen hijyen ve karantina uygulamaları zamanla şiddetlerini azalttı. Aynı kaynağa göre Avrupa'nın nüfusu, 1347 öncesi seviyelere yaklaşık 1550 yılına kadar geri dönmedi.
Buna karşılık Mısır'da, Wikipedia'nın Orta Doğu'da Kara Ölüm maddesi, 1517'ye kadar tekrarlanan salgınların, Batı Avrupa'nın bazı bölgelerinde görülen türden uzun vadeli ekonomik toparlanmayı önlediğini ve bunun Memlük Sultanlığı'nın uzun süreli çöküşüne katkıda bulunduğunu belirtiyor.
