Jak rozpoznać fałszywe wiadomości: metody weryfikacji faktów rekomendowane przez ekspertów

Dezinformacja online pozostaje stałym problemem dla konsumentów wiadomości na całym świecie. Zgodnie z raportem «2025 Digital News Report» Instytutu Reutersa do Badań Dziennikarstwa, opartym na prawie 100 000 wywiadów w 48 rynkach, 58% respondentów mówi, że pozostaje zaniepokojonych swoją zdolnością do odróżnienia prawdy od fałszu, jeśli chodzi o wiadomości online — proporcja, którą raport opisuje jako podobną do badania z poprzedniego roku.

Dlaczego to jest powtarzającym się problemem

Raport Instytutu Reutersa wykazał, że niepokój o dezinformację jest najwyższy w Afryce i Stanach Zjednoczonych, gdzie 73% respondentów powiedziało, że trudno im odróżnić prawdę od fałszywych wiadomości, w porównaniu z 46% w Zachodniej Europie. Respondenci nazwali dwie grupy jako największe postrzegane źródła dezinformacji, każda przywoływana przez 47% osób: osoby wpływowe online i personalności, oraz krajowi politycy. Media informacyjne i dziennikarze zostali nazwani przez 32%.

Ogólnie zaufanie do wiadomości utrzymało się na poziomie 40% globalnie przez trzy lata z rzędu, wykazał raport. Zaufanie było najwyższe w Nigerii (68%), a następnie w Finlandii (67%), podczas gdy Węgry i Grecja były na niskim poziomie, obie na 22%.

Oddzielny czynnik, który utrudnia opanowanie dezinformacji, to szybkość jej rozprzestrzeniania się. Badanie z 2018 roku w czasopiśmie Science autorstwa badaczy MIT Soroush Vosoughiego, Deba Roya i Sinana Arala zbadało około 126 000 kaskad historii udostępniane ponad 4,5 miliona razy na Twitterze przez około 3 miliony osób między 2006 a 2017 rokiem. Badanie wykazało, że fałszywe historie były o 70% bardziej skłonne do retweetowania niż prawdziwe i osiągnęły 1500 osób w przybliżeniu sześć razy szybciej. Badacze poinformowali, że ten wzór utrzymywał się głównie dlatego, że ludzie, a nie automatyczne konta botów, robili większość udostępniania, i zasugerowali, że nowość — fałszywe historie miały tendencję do bycia bardziej zaskakującymi — pomogła napędzać rozprzestrzenianie się.

Gdzie ludzie szukają, aby sprawdzić fakty

Ta sama ankieta Instytutu Reutersa pytała ludzi, co robią, gdy chcą sprawdzić, czy coś jest prawdą. Najczęstszymi odpowiedziami były konsultacja z zaufanym medium informacyjnym (38%), sprawdzenie oficjalnego źródła rządowego (35%), użycie wyszukiwarki (33%) i konsultacja z dedykowaną organizacją weryfikacji faktów (25%). Raport zauważył, że w krajach politycznie spolaryzowanych, takich jak Stany Zjednoczone, ludzie często sięgają do publikacji zgodnych z ich własnym ukierunkowaniem politycznym, podczas gdy publiczność w Wielkiej Brytanii i Niemczech częściej powołuje się na publicznych nadawców, takich jak BBC i ARD.

Metody, które faktcheckerzy rzeczywiście używają

Organizacje zajmujące się alfabetyzmem medialnym opisują kilka konkretnych technik, które ludzie mogą używać do sprawdzania wiralnych twierdzeń, zdjęć i filmów, zamiast polegać na jednym triku.

News Literacy Project, organizacja pozarządowa USA skoncentrowana na edukacji w zakresie alfabetyzmu medialnego, uczy czterech umiejętności weryfikacji cyfrowej do sprawdzania wiralnych zdjęć, filmów i twierdzeń: krytycznej obserwacji szczegółów treści, wyszukiwania odwrotnego obrazu w celu śledzenia, gdzie zdjęcie pierwotnie się pojawiło, geolokalzacji w celu potwierdzenia, gdzie film faktycznie został sfilmowany, oraz czytania bocznego w celu odsyłania się do twierdzenia w wielu źródłach.

Co organizacje weryfikacji faktów zobowiązują się do robienia

Międzynarodowa Sieć Weryfikacji Faktów (IFCN), jednostka Poynter Institute, która akredytuje organizacje weryfikacji faktów na całym świecie, operuje Kodeksem Zasad, którego sygnatariusze muszą przestrzegać. Kodeks opisuje bezstronną i przejrzystą weryfikację faktów jako potencjalnie potężne narzędzie do odpowiedzialnej dziennikarstwa, jednocześnie ostrzegając, że weryfikacja faktów prowadzona bez odpowiedniego źródła lub z uprzedzeniami może pogłębić nieufność publiczności do mediów i ekspertów. Sygnatariusze zobowiązują się do opublikowania bezstronnych ocen dokładności twierdzeń i bycia przejrzystym w kwestii ich źródeł i metod. IFCN prowadzi również kursy szkoleniowe, w tym «Podstawy weryfikacji faktów z IFCN» i «Weryfikacja faktów dla wszystkich», skierowane zarówno do dziennikarzy, jak i do ogółu społeczeństwa.

Czynnik ludzki

Badacze MIT, którzy badali kaskady Twittera, odkryli, że fałszywe wiadomości polityczne rozprzestrzeniały się szybciej i szerzej niż fałszywe historie w kategoriach takich jak terroryzm, klęski żywiołowe, nauka lub legendy miejskie. Zgłosili również, że fałszywe historie miały tendencję do wywoływania zdziwienia i odrazy wśród osób, które je spotykały, podczas gdy prawdziwe historie były bardziej powiązane ze smutkiem, oczekiwaniem i zaufaniem — wzór, który autorzy wiązali z nowością będącą bardziej podzielaną niż znana, dokładna informacja.