Jak zrozumieć wielkie kino: przewodnik po sygnaturowych technikach reżyserów

Zacznij od reżysera, nie tylko od fabuły

Od lat pięćdziesiątych krytyka filmowa traktuje reżysera jako autora dzieła, zgodnie z koncepcją znaną jako teoria autora. Francuski krytyk i reżyser François Truffaut przedstawił tę ideę w eseju z 1954 roku, opublikowanym w czasopiśmie Cahiers du cinéma, które powstało w 1951 roku. Amerykański krytyk Andrew Sarris później zorganizował teorię w trzy testy, sformułowane w 1962 roku: czy reżyser wykazuje umiejętności techniczne, czy jego osobisty styl powtarza się w różnych filmach i czy ten styl wyraża to, co on nazywał wewnętrznym lub „interiowym" znaczeniem. Szukanie powtarzających się wyborów reżysera, zamiast tylko podążania za fabulą, jest punktem wyjścia, który używa większość krytyków i historyków.

1. Zidentyfikuj plan-metaż — wszystko ułożone w kadrze zanim kamera zacznie działać.
2. Obserwuj, jak łączone są kadry i czy edycja zwraca na siebie uwagę.
3. Zbadaj rozmieszczenie kamery i metodę na planie — jak fizycznie został przechwycony kadr.
4. Śledź, jak elementy bez dialogu, takie jak kolor, pogoda czy rytm, niosą znaczenie.
5. Porównaj film z innymi pracami reżysera i z rankingami opracowanymi przez krytyków lub twórców filmów.

Krok 1: Plan-metaż — wszystko ułożone w kadrze

Plan-metaż odnosi się do każdego elementu wizualnego, który reżyser ułoża przed kamerą zanim nagranie kadru, łącznie z projektem scenografii, oświetleniem, kolorem, rekwizytorem, kostiumami i pozycjonowaniem aktorów, zgodnie z edukacyjną stroną filmowaniem StudioBinder. Stanley Kubrick jest często omawiany ze względu na jego wykorzystanie schematów kolorystycznych do ustalenia nastroju i tonu psychologicznego w filmach takich jak Lśnienie i 2001: Odysseja kosmiczna. Wes Anderson rozszerza tę samą kontrolę na sam proces produkcji, używając miniatur i animacji zatrzymanego ruchu do precyzyjnego komponowania kadrów, jak w filmie Wyspa psów. Filmy Tima Burtona są powszechnie cytowane ze względu na projekt produkcyjny, który nadaje większości kadrów spójną tożsamość wizualną na całej długości jego pracy.

Krok 2: Montaż — jak połączenie kadrów tworzy nowe znaczenie

Radziecki reżyser Sergei Eisenstein twierdził, że znaczenie filmu pochodzi mniej z jednego obrazu niż z relacji między obrazami umieszczonymi obok siebie, zasadę którą on nazwał montażem. Eisenstein opisał pięć metod montażu — metryczną, rytmiczną, tonalną, tonalną nadrzędną i intelektualną — od montażu opartego czysto na długości kadru do montażu, który zestawia niezwiązane ze sobą obrazy, aby widz sformułował nową ideę we własnym umyśle. Sekwencja Schodów Odeski w jego filmie z 1925 roku Pancernik Potiomkin, szybko narzędziana między żołnierzami, tłumem i indywidualnymi reakcjami, jest jednym z najczęściej przytaczanych przykładów jego techniki montażu. W jego wcześniejszym filmie z 1925 roku Strajk, Eisenstein przeplótł nagrania pracowników fabryki, których zabijano, z nagraniami zabitego bydła, budując metaforyczne powiązanie między dwoma obrazami — przykład tego, co on określił jako montaż intelektualny.

Krok 3: Rozmieszczenie kamery i metoda na planie

Sposób fizycznego przechwycenia kadru jest techniką wartą śledzenia. Począwszy od Siedmiu samurajów (1954), japoński reżyser Akira Kurosawa uruchamiał wiele kamer jednocześnie z teleobiektywami, pozwalając aktorom grać na odległości bez wiedzy o tym, którego nagrania kamery trafi do ostatecznego montażu — podejście, które zdaniem badacza filmowego Stephena Prince'a, Kurosawa uważał za bardziej naturalne dla aktorów. Kurosawa również używał cięcia osiowego, przesuwając kamerę bliżej lub dalej od obiektu poprzez dopasowany skok cięcia, a nie za pomocą ujęcia jezdnego lub rozpuszczenia, widoczne w scenie zbierania się wieśniaków w Siedmiu samurajach. Dodatkowo wykorzystał pogodę jako element narracyjny, filmując kulminacyjną bitwę w filmie w ulewnym deszczu i błocie, aby wzmocnić chaos sceny. Kurosawa edytował materiał codziennie podczas produkcji; jego film Yojimbo miał premierę zaledwie cztery dni po zakończeniu zdjęć, zgodnie z relacją jego montażysty, Teruyo Nogami.

Krok 4: Budowanie emocji klatka po klatce

Brytyjski reżyser Alfred Hitchcock zaadaptował radziecką zasadę edycji znaną jako efekt Kuleszowa — odkrycie, że sekwencja kadrów wytwarza więcej znaczenia niż jakikolwiek pojedynczy kadr — w rytmiczne naprzemienne cięcie między obserwatorem a tym, co widzi obserwator, zgodnie ze stroną filmowaniem IndieFilmHustle. W Oknie na podwórko kamera wielokrotnie przechodzi między protagonistą Jeffem, patrzącym przez okno swojego apartamentu, a zdarzeniami, które obserwuje na zewnątrz, budując napięcie poprzez identyfikację widzów z jego niezdolnością do interwencji. Hitchcock również kontrolował, ile informacji publiczność otrzymała w stosunku do bohaterów, faworyzując napięcie zamiast szoku.

Użyj ankiet krytyków i reżyserów jako mapy referencyjnej

Od 1992 roku brytyjski magazyn Sight and Sound przeprowadza ankietę, w której pracujący reżyserowie filmów — nie krytycy — wymieniają dziesięć filmów, które uważają za największe, publikując wyniki raz na dziesięć lat. Udział rośnie z każdym wydaniem: 101 reżyserów głosowało w 1992 roku, 358 w 2012 roku i 480 w czwartym wydaniu w 2022 roku, zgodnie z Brytyjskim Instytutem Filmowym (BFI), który publikuje magazyn. Elektorat obejmuje eksperymentalnych, artystycznych, głównonurtowych i gatunkowych twórców filmów z całego świata, zgodnie z BFI. W wynikach ankiety reżyserów 2001: Odysseja kosmiczna zajęła pierwsze miejsce, a Obywatel Kane zajął drugie, podczas gdy Parazyty dzieliły 93. miejsce — dając nowicjuszom w światowym kinie ranking skompilowany przez samych twórców filmów, a nie krytyków.

Kluczowe terminy w skrócie

• Teoria autora — idea, że powtarzający się osobisty styl reżysera kwalifikuje go jako głównego autora filmu.
• Plan-metaż — wszystko ułożone przed kamerą: scenografia, oświetlenie, kolor, rekwizyty, pozycjonowanie aktorów.
• Montaż — budowanie znaczenia poprzez zestawienie lub zderzenie oddzielnych kadrów.
• Cięcie osiowe — skok cięcia, który przesuwa kamerę bliżej lub dalej od obiektu wzdłuż osi obiektywu.
• Efekt Kuleszowa — zasada, że sekwencja kadrów tworzy więcej emocjonalnego znaczenia niż jakikolwiek pojedynczy kadr.