Jak działa Organizacja Narodów Zjednoczonych: struktura, zasady głosowania i zarządzanie globalne

Organizacja Narodów Zjednoczonych została założona w 1945 roku, gdy 51 krajów podpisało Kartę ONZ na Konferencji w San Francisco, zgodnie z informacją samej organizacji na un.org. Obecnie liczy 193 państwa członkowskie i ma siedzibę w Nowym Jorku, z głównymi biurami w Genewie, Wiedniu i Nairobi.

Karta ustanowiła sześciu głównych organów do kierowania organizacją: Zgromadzenie Ogólne, Radę Bezpieczeństwa, Radę Gospodarczą i Społeczną (ECOSOC), Radę Powierniczą, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) i Sekretariat. Każdy ma odrębne członkostwo, system głosowania i mandat, co wyjaśnia, dlaczego decyzje ONZ mogą być podejmowane szybko w niektórych sprawach i utykać przez lata w innych.

Zgromadzenie Ogólne: jeden kraj, jeden głos

Zgromadzenie Ogólne jest opisywane przez ONZ jako jego główny organ "naradzający się, kształtujący politykę i reprezentujący", gromadzący wszystkie 193 państwa członkowskie z po jednym głosie każde. Zatwierdza budżet ONZ, ustala oceny finansowe członków, wybiera niepermanentnych członków Rady Bezpieczeństwa i mianuje Sekretarza Generalnego na rekomendację Rady, zgodnie z un.org.

Zasady głosowania różnią się w zależności od tematu. Un.org stwierdza, że większość dwóch trzecich jest wymagana dla "ważnych pytań" — zaleceń dotyczących pokoju i bezpieczeństwa, wyborów do Rady Bezpieczeństwa i ECOSOC oraz spraw budżetowych — podczas gdy prostą większością decyduje się o innych sprawach. W praktyce ONZ zauważa, że większość rezolucji jest uchwalana bez formalnego głosowania, przez konsensus osiągnięty w wyniku wcześniejszych negocjacji między państwami członkowskimi.

Rada Bezpieczeństwa: 15 stanowisk, pięć weta

Rada Bezpieczeństwa, na którą zgodnie z Kartą spoczęła główna odpowiedzialność za międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo, liczy 15 członków: pięciu stałych członków — Chiny, Francja, Rosja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone — i dziesięciu członków wybieranych na dwuletnie kadencje, według Rady Stosunków Zagranicznych (CFR) i un.org. Każdy członek ma jeden głos, ale rezolucje nieproceduralne wymagają poparcia dziewięciu członków, w tym zgody wszystkich pięciu stałych członków — co oznacza, że każdy stały członek może zablokować rezolucję, głosując przeciwko.

CFR donosi, że wstrzymanie się od głosu lub nieobecność stałego członka nie stanowi weta, a czysto proceduralne decyzje, takie jak ustalenie porządku obrad, w ogóle nie mogą być zawetowane. Od 1945 roku, CFR mówi, że Rosja (w tym Związek Radziecki) skorzystała z weta najczęściej — 162 razy, a następnie Stany Zjednoczone z 95 razami, podczas gdy Francja i Wielka Brytania nie posługiwały się wetem od 1989 roku.

Kto zarządza codziennymi operacjami

Sekretariat wykonuje "codzienną pracę ONZ zgodnie z mandatem Zgromadzenia Ogólnego", według un.org, przy czym Sekretarz Generalny jest głównym pracownikiem administracyjnym. Zgodnie z Artykułem 97 Karty, Sekretarz Generalny jest mianowany przez Zgromadzenie Ogólne na rekomendację Rady Bezpieczeństwa, według un.org.

ECOSOC, mający 54 członków wybranych przez Zgromadzenie Ogólne na rozczłonowane trzyletnie kadencje, koordynuje politykę gospodarczą, społeczną i ekologiczną między agencjami ONZ, zgodnie z un.org. MTS, siedzący w Hadze, rozstrzyga spory prawne między państwami i wydaje opinie doradcze. Rada Powiernicza, która niegdyś nadzorować terytoria zmierzające do niepodległości, zawiesiła operacje 1 listopada 1994 roku po tym, jak ostatnie terytorium powiernicze osiągnęło samodzielny rząd, i teraz spotyka się tylko na wniosek swojego prezydenta lub większości członków.

Kto finansuje ONZ

Budżet zwykły finansuje się z obowiązkowych, ocenianych wkładów od wszystkich państw członkowskich, obliczanych mniej więcej co trzy lata przez Zgromadzenie Ogólne przy użyciu formuły opartej na dochodzie narodowym brutto, obciążeniu długiem i dochodzie na głowę mieszkańca, zgodnie z CFR. Na 2026 rok CFR informuje, że budżet zwykły wyniósł około 3,5 miliarda dolarów, przy czym Stanom Zjednoczonym przypisano 22 procent — maksymalny dozwolony limit, około 760 milionów dolarów — i Chinom 20 procent, wzrost z 6,3 procenta w 1946 roku.

Dlaczego reforma jest trudna

CFR zauważa, że kraje takie jak Brazylia, Niemcy, Indie i Nigeria opowiadały się za rozszerzoną reprezentacją w Radzie Bezpieczeństwa, twierdząc, że obecna struktura nie odzwierciedla dzisiejszej geopolityki. Zmiana Karty wymaga dwóch trzecich głosu państw członkowskich, które muszą obejmować wszystkich pięciu stałych członków, co CFR opisuje jako wysoki próg, który utrzymał skład Rady praktycznie niezmiennym od 1945 roku, nawet gdy krytyka paraliżującego weta — w tym dotyczącego wojny na Ukrainie — wzrosła.