چگونه قهوه از مرتفعات اتیوپی به فنجان‌های جهان رسید

مشروبات کمی به‌اندازه قهوه از سابقه‌ای پیچیده برخوردارند. آنچه به‌عنوان یک بوته وحشی در کوهستان‌های اتیوپی شروع شد، در طول چندین قرن به شبکه تجارت جهانی تبدیل شد که دین، امپراتوری، انقلاب و زندگی شهری را لمس کرد - و امروز نیز یکی از مصرف‌شده‌ترین نوشیدنی‌های روی زمین است.

ریشه‌های اتیوپیایی و افسانه کالدی

بر اساس انجمن قهوه ملی (NCA)، پرشناخته‌ترین داستان خاستگاه نسبت اهمیت را به چوپانی بز نام کالدی از قرن نهم می‌دهد، که متوجه شد بزهایش پس از خوردن توت‌های درختی خاص، بی‌عادتانه فعال شدند. به گفته منبع، رئیس صومعه محلی این توت‌ها را به یک نوشیدنی تبدیل کرد تا در ساعات طولانی دعای شبانه بیدار بماند، و آگاهی از این گیاه از آنجا به سمت شرق گسترش یافت، طبق صفحه تاریخی NCA.

انجمن قهوه ملی توجه می‌دهد که این روایت یک افسانه است تا یک سند تاریخی، اما موطن گیاهی واقعی را منعکس می‌کند: بوته قهوه عربیکا وحشی، منشأ بومی جنگل‌های کوهستانی اتیوپی.

یمن، صومعه‌های صوفی و نخستین قهوه‌خانه‌ها

تاریخ موثق قهوه به‌عنوان محصولی کشاورزی و تجارتی در شبه‌جزیره عربی آغاز می‌شود. تا قرن پانزدهم، قهوه در آن‌چه امروز یمن است کاشته می‌شد، بر اساس NCA، و گسترش این نوشیدنی به جوامع دینی صوفی مربوط است، که از آن برای بیدار ماندن در حین دعای شبانه و تلاوت استفاده می‌کردند.

از یمن، مصرف قهوه به سمت شمال و شرق حرکت کرد. تا قرن شانزدهم به ایران، مصر، سوریه و ترکیه رسیده بود. قهوه‌خانه‌های عمومی معروف به نام قهوه خانه در این مناطق باز شدند و بر اساس حساب NCA به عنوان 'مدارس خردمند' شناخته شدند - جایی که مردم برای خوردن قهوه، شنیدن موسیقی، بازی کردن و تبادل اخبار جمع می‌شدند.

مقاومت و پذیرش در اروپا

هنگامی که قهوه در قرن هفدهم به اروپا رسید، با تردید و اشتیاق روبرو شد. حساب تاریخی NCA نقل می‌کند که برخی از روحانیون محلی در ونیز این نوشیدنی را محکوم کردند، ظاهراً آن را 'اختراع تلخ شیطان' خوانده‌اند، تا اینکه می‌گویند پاپ کلمنت هشتم خود آن را چشید و تأیید کرد - داستانی که در تواریخ قهوه به طور وسیع تکرار می‌شود، اگرچه از سنت و نه از سند پاپی ناشی می‌شود.

قهوه‌خانه‌های اروپایی به زودی در شهرهایی مانند لندن، پاریس و وین افزایش یافتند. در انگلیس نام‌شان 'دانشگاه‌های پنی وان' بود، زیرا به قیمت یک فنجان، مشتری می‌توانست بنشیند و در گفتگو و بحث شرکت کند. یکی از بهترین نمونه‌های موثق از قهوه‌خانه‌ای که تجارت را شکل داد، مؤسسه ادوارد لویدز در لندن است، که بازار بیمه Lloyd's of London از آن برخاست، بر اساس NCA.

مزارع استعماری و گسترش به آمریکا

قدرت‌های استعماری اروپایی تلاش کردند قهوه را خود بکاشند تا جای آن به تامین عربی متکی نباشند. هلندی‌ها آن را با موفقیت در جزیره جاوا در اندونزی امروزی کاشتند، و بعداً نخود قهوه موکا عربی را با قهوه جاوه ترکیب کردند تا یکی از نخستین ترکیب‌های تجاری شناخته شده را بسازند، بر اساس حساب NCA.

قهوه در قرن هجدهم به آمریکا از طریق دو واقعه مکرراً یادشده رسید: نهالی که افسر دریایی فرانسوی گابریل ده کلیو در سال 1723 به جزیره مارتینیک در کاریب برد، که NCA آن را منبع میلیون‌ها درخت قهوه در سراسر کاریب و آمریکای لاتین می‌داند، و معرفی قهوه به برزیل توسط فرانسیسکو ده مله پالتا، بر اساس همان منبع. برزیل بعداً بزرگ‌ترین تولیدکننده قهوه جهان شد.

قهوه، چای و انقلاب آمریکایی

در مستعمرات شمال آمریکای بریتانیایی، چای تا اواسط قرن هجدهم نوشیدنی گرم مسلط بود. حساب تاریخی NCA تغییر به سمت قهوه را با تنش‌های سیاسی که در تاریخ 1773 میلادی برای ریختن چای در بوستن رسید، مرتبط می‌سازد، که پس از آن مصرف چای توسط بسیاری از ساکنین استعمار به عنوان بیانی از وفاداری به تاج بریتانیا دیده می‌شد، قهوه را انتخاب وطن‌پرست‌تری برای برخی قرار داد.

ادعای تجاری تکراری - و چرا اشتباه است

قهوه اغلب به‌عنوان 'دومین کالای پرتجارت جهان پس از نفت' توصیف می‌شود. این ادعا برای دهه‌ها منتشر شده است، از جمله در جلسه شنیداری کمیسیون روابط خارجی سنای ایالات متحده در سال 2017، جایی که مدیر سیاست عمومی استارباکس آن را تکرار کرد، بر اساس سازمان تحقیق حقایق PolitiFact.

PolitiFact این ادعا را 'Pants on Fire' نمره‌گذاری کرد، کمترین نمره برای بیانات دروغین. جان بافز، اقتصاددان ارشد بانک جهانی، به سازمان گفت که بیانیه ممکن است در حدود سال 1970 تقریباً صحیح بوده باشد، اما دانه‌ها و فلزات از آن زمان قهوه را در ارزش تجارت سبقت داده‌اند. PolitiFact به اعدادی استناد کرد که صادرات جهانی قهوه را در محدوده 19 تا 23 میلیارد دولار در سال تخمین می‌زند، بسیار کمتر از سویا (حدود 57 میلیارد دولار)، گندم (حدود 29 میلیارد دولار)، آلومینیوم (حدود 106 میلیارد دولار) و مس (حدود 104 میلیارد دولار).

جایگاه قهوه در اقتصاد جهانی امروز

علی‌رغم عدم رتبه بندی در بالای صادرات تجاری جهانی، قهوه برای کشورهای تولیدکننده مهمیت اقتصادی حفظ می‌کند. سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل (FAO) قهوه را 'پرتجارت‌ترین محصول استوایی' توصیف می‌کند و یادآوری می‌کند که تا 25 میلیون خانواده کشاورز در سراسر جهان آن را می‌کاشند، که حدود 80 درصد از تولید جهانی را تشکیل می‌دهد. FAO همچنین برزیل، ویتنام و کلمبیا را بزرگ‌ترین کشورهای تولیدکننده شناخته، با اتحادیه اروپایی و ایالات متحده به‌عنوان بزرگ‌ترین بازارهای مصرف‌کننده و واردکننده.

FAO همچنین توجه می‌دهد که برای بسیاری از کشورهای تولیدکننده کم درآمد، صادرات قهوه منبع مهمی از درآمد ارز خارجی باقی می‌ماند، حتی زمانی که مصرف مدرن این نوشیدنی از طریق آنچه صنعت 'موج‌های' متوالی توصیف می‌کند، متنوع شده است - از قهوه فوری و قهوه جمعی به زنجیره‌های قهوه‌خانه و اخیراً قهوه تخصصی تک‌منشأ، بر اساس NCA.